Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenArcheologische doorbraak dankzij het AHN en citizen science
Voorbeeld 1

Archeologische doorbraak dankzij het AHN en citizen science

Woensdag 1 april 2020Afbeelding Archeologische doorbraak dankzij het AHN en citizen science

“Op de Veluwe liggen veel meer grafheuvels dan gedacht.” Dat zegt Quentin Bourgeois, universitair docent Europese Prehistorie bij de universiteit Leiden én grafheuvelspecialist van Nederland. Enthousiast vertelt hij over Erfgoed Gezocht. In dit citizen science project hebben tweeduizend vrijwilligers de (digitale) Veluwe afgezocht naar grafmonumenten en celtic fields. De resultaten zijn spectaculair.

De Veluwe beslaat ruim duizend vierkante kilometer. “Tot nu toe kenden we hier zo’n 750 grafheuvels, daterend van 3000 tot 1000 voor Christus”, vertelt Bourgeois. “Ze zijn zo’n tien à twintig meter in diameter en één à twee meter hoog. Gecremeerde lichaamsresten liggen maar slechts tien centimeter onder het oppervlak. Ooit lagen dergelijke grafmonumenten door heel Nederland, maar door intensief grondgebruik zijn de meesten niet meer vindbaar. Op de Veluwe is dit anders, omdat het oorspronkelijke bos behouden is. Wat we alleen nooit gedacht hadden, is dat er waarschijnlijk wel twee tot drie keer zoveel grafheuvels liggen.”

Witte stipjes zoeken

Het project Erfgoed Gezocht begon in 2019 omdat Bourgeois en zijn Leidse collega’s Dr. Karsten Lambers en Wouter Verschoof – van der Vaart machine learning wilden inzetten bij de zoektocht naar onontdekte grafheuvels. “Voordat een computer zelf grafheuvels gaat herkennen, moet je het algoritme wel een hoop goede voorbeelden geven”, legt Bourgeois uit. “Op het AHN zien we grafheuvels als witte stipjes in het landschap, maar niet alle stipjes zijn grafheuvels. Door met vrijwilligers beelden uit het AHN te interpreteren, hebben we een basisset gemaakt voor machine learning. Zo voorkom je dat het algoritme zelfs rotondes aanwijst als grafheuvels.”

AHN schatkist voor archeologen

Citizen science

Het project werd uitgevoerd in samenwerking met de provincie Gelderland en Stichting Erfgoed Gelderland. Vrijwilligers werden gevonden via social media en via natuuren archeologieverenigingen. Bourgeois: “Er deden maar liefst tweeduizend vrijwilligers mee, veel meer dan verwacht. Hierdoor konden we, in plaats van 6,5 bij 5 kilometer, ineens de hele Veluwe inventariseren. We hebben 23.000 kaartdelen van 300 bij 300 meter bekeken, elk beeld is gecontroleerd door vijftien vrijwilligers. Hoe meer mensen een punt aanwijzen als grafheuvel, hoe groter de kans dat het er ook echt eentje is.”

Prehistorische sporen van een celtic field (witte raatvormige structuren) en grafheuvels (witte stippen) nabij Ermelo.

Doorbraak

Bourgeois: “Gezamenlijk wezen de vrijwilligers zo’n 86.000 stipjes aan, waarvan er zo’n duizend à tweeduizend daadwerkelijk grafheuvels zijn. Absoluut een doorbraak! Omdat er geen geschreven bronnen zijn uit de periode van 3000 tot 1000 voor Christus is er over deze periode weinig bekend. Onze vondst betekent dat de Veluwe, maar ook de rest van Europa, rond 2500 voor Christus veel drukker bevolkt was dan we dachten. We vonden ook zo’n 10 vierkante kilometer celtic fields. Deze zijn te herkennen als wafelvormige patronen. De lijnen zijn wallen van zo’n dertig centimeter hoog. Ze ontstonden rond 500 voor Christus doordat tijdens landbouwwerkzaamheden grond naar de zijkant werd verplaatst.”

Bourgeois noemt het AHN een schatkist voor archeologen. “Alleen zou ik er maanden over doen om de hele Veluwe te analyseren. Lopend zelfs jaren. Dankzij het AHN kunnen we eenvoudig van bovenaf door de vegetatie heen kijken. Subtiele hoogteverschillen die je in het veld niet ziet, zien we nu wel.”

Prehistorische grafheuvel in de bossen van de Veluwe (Foto: Arjan Louwen).