Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenBeeldmateriaal: Het gemeentelijke verhaal

Beeldmateriaal: Het gemeentelijke verhaal

Dinsdag 29 maart 2022Afbeelding Beeldmateriaal: Het gemeentelijke verhaal

Gemeenten zijn grootgebruikers van beeldmateriaal.1 Ze gebruiken het al sinds de jaren 70 in de gemeentelijke bedrijfsvoering. Daarnaast kopen andere overheden sinds 2009 ook gezamenlijk beeldmateriaal in. Gemeenten doen daar soms op individuele basis aan mee. Een gevolg is dat meerdere keren per jaar boven Nederland wordt gevlogen met hetzelfde doel, waardoor de druk op het al drukke luchtruim toeneemt. Er zijn dus mogelijkheden voor een efficiëntieslag.

Efficiëntie was de reden voor het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK) om het voortouw te nemen voor een Basisvoorziening Beeldmateriaal. Dat leidde tot een interbestuurlijk traject voor een ontwerp van die Basisvoorziening. Tegelijkertijd heeft de VNG-commissie Informatiesamenleving een opdracht gegeven om de gemeentelijke bedrijfsvoering op het gebied van inkoop en kwaliteitsbeoordeling te verbeteren.

De resultaten hiervan zijn enerzijds gebruikt om de gemeenten te ondersteunen met hulpmiddelen, en anderzijds om input te leveren aan het interbestuurlijke traject. Ter ondersteuning van dit proces heeft VNG in de periode tussen 2018 en 2021 een aantal enquêtes gehouden onder de gemeentelijke beeldmateriaalcollega’s. De uitkomst van het gemeentelijk onderzoek leidt tot de keuze van gemeenten voor een zogeheten hybride model voor een Basisvoorziening Beeldmateriaal.

Hybride model beeldmateriaal

Het hybride model bestaat uit vier componenten:

1. Afspraken en standaarden

Alle overheden maken gezamenlijke afspraken over hoe zij beeldmateriaal (laten) inwinnen, verwerken, beoordelen en ontsluiten. Dat gebeurt op basis van de facto-standaarden die voor de productie en ontsluiting van beeldmateriaal van toepassing zijn.

2. Landelijk dekkende voorziening

Er is een landelijk dekkende voorziening die als basis geldt voor overheden.

3. Regionale en/of individuele voorziening

Daarnaast zijn er regionale en/of individuele voorzie- ningen die voor specifieke overheden gelden, of die een specifiek doel dienen. Denk hierbij aan gemeentelijk beeldmateriaal of aan beeldmateriaal dat partijen als Rijkswaterstaat en ProRail laten inwinnen.

Figuur 1. Detail luchtfoto van de gemeente Diemen. (Bron: ICC-Diemen, resolutie 4 cm)

4. Ontsluiting

Al het beeldmateriaal komt beschikbaar voor alle overheden en alle andere gebruikers. De gebruiker krijgt de beschikking over al het beeldmateriaal en bepaalt aan de hand van de toepassing welk beeldmateriaal wordt gebruikt. Voor gemeenten is de essentie van het hybride model samenwerken:

  • Samenwerken met behoud van autonomie.
  • Samenwerken op basis van afspraken en standaarden.
  • Samenwerken door het delen van beeldmateriaal.

Enquêtes beeldmateriaal

In 2018 is VNG gestart met het inventariseren van een nulstand voor beeldmateriaal. Behoeften, de stand van zaken op het gebied van organisatie van de inkoop, de beoordeling van de kwaliteit en de technische producteisen zijn opgehaald. Daaruit kwam naar voren:

  • Het merendeel van de gemeenten koopt gezamenlijk in. Ongeveer twintig procent koopt zelfstandig in.
  • Ruim zeventig procent van de gemeenten wint verticale luchtfoto’s in met een grondpixelgrootte van vijf centimeter of beter. Met name rondom de grote vliegvelden in Nederland is een hogere resolutie vaak niet haalbaar, in verband met luchtruimbeperkingen.
  • Gemeenten nemen ook obliek luchtfotografie en panoramabeelden af.
  • Gemeenten leveren in veel gevallen hun beeldmateriaal door aan andere overheden, zoals waterschappen en provincies.
  • De gemeentelijke markt wordt bediend door acht partijen.

In de periode tussen 2019 en 2021 is de enquête herhaald met nadruk op de leveringstijden en de marktverdeling. Daarbij valt op dat de gemeentelijke behoefte aan snelle leveringstijden steeds vaker gehaald wordt, en dat de stereo- en orthobeelden steeds meer in één levering plaatsvinden. De gemeentelijke markt wordt in deze periode door zes tot zeven partijen bediend.

Gebruik van beeldmateriaal rondom gemeenten

In de bedrijfsvoering van gemeenten neemt beeldmateriaal een prominente plaats in. Niet alleen is beeldmateriaal noodzakelijk voor het bijhouden van (niet-)wettelijke (basis)registraties, maar ook bij allerlei maatschappelijke opgaven als de energietransitie, wateroverlast, ruimtelijke adaptatie en inrichting. Een mooi voorbeeld hiervan is de recente wateroverlast in Zuid-Limburg, waarbij beeldmateriaal is ingezet om de schade van de wateroverlast te bepalen.

Het gebruik van beeldmateriaal door gemeenten zorgt ervoor dat gemeenten specifieke eisen en wensen hebben op het gebied van leveringszekerheid, leveringssnelheid en kwaliteit. Want veel bedrijfsvoeringprocessen hangen af van het tijdstip waarop beeldmateriaal beschikbaar komt. Voor sommige processen voldoet ook ander beeldmateriaal (bijvoorbeeld data in lagere resolutie of satellietdata). Het hybride model maakt optimaal gebruik van alle bronnen mogelijk.

Figuur 2. Overstromingskaart Gulpen-Wittem. In lichtblauw zijn de stroombanen weergegeven, in donkerblauw de overstroomde gebieden, en in rood de BGT-panden. (Bron: Digireg BV)

Afspraken: Gemeentelijke inkoop beeldmateriaal

Om de gemeentelijke bedrijfsvoering te verbeteren, is een inkoopleidraad2 ontwikkeld die gemeenten in staat stelt een inkoopproces uit te voeren dat rekening houdt met gemeentebrede eisen en wensen, en dat ook past binnen een hybride model. De aanleiding voor het maken van de inkoopleidraad is een uitkomst uit de enquête uit 2018: gemeenten blijken belang te hechten aan het inkoopproces, waarbij prijs en kwaliteit als elementen worden genoemd.

De inkoopleidraad geeft een raamwerk, en biedt daarmee structuur bij een aanbesteding; het raamwerk laat zien welke keuzes je als verantwoordelijk opdrachtgever kunt maken. De eerste ervaringen met de inkoopleidraad zijn opgedaan in West- en Midden-Brabant, waar 26 gemeenten gezamenlijk hebben ingekocht. Dit heeft geleid tot de huidige versie, die nu door gemeenten gebruikt wordt. De recente aanbesteding van IICC Regio Schiphol Bevlogen is geheel gebaseerd op deze nieuwe inkoopleidraad.

Afspraken: Kwaliteitsbeoordeling

Gemeenten hechten veel waarde aan de kwaliteit van beeldmateriaal omdat het beeldmateriaal de basis is voor de gemeentelijke bedrijfsvoering. Hiervoor is een Handleiding kwaliteitsbeoordeling luchtfoto’s3 ontwikkeld, die gemeenten praktische handvatten biedt om de kwaliteit van beeldmateriaal te beoordelen. De aanleiding om deze handleiding op te stellen was dat elke gemeente opnieuw het wiel uitvond, en er geen duidelijk algemeen stramien was om de kwaliteitte beoordelen, zo bleek uit de enquête. De handleiding beschrijft op praktische wijze de beoordelingen die gemeenten zelf kunnen uitvoeren. Naast deze beoordeling is ook een cijfermatige beoordeling gewenst.

Ontsluiting van beeldmateriaal

In het hybride model wordt de ontsluiting naar de gebruikers benoemd. Uiteindelijk kiest de gebruiker het beeldmateriaal dat nodig is voor een specifieke toepassing. De ene keer kunnen dat lage-resolutiegegevens zijn, de andere keer zijn het hoge-resolutiegegevens. Verschillende beeldmateriaalbronnen bieden open data aan (voorbeelden zijn opendata.beeldmateriaal.nl of www.satellietdataportaal.nl). In het hybride model is voorzien dat zowel de landelijk dekkende voorziening, als de regionale en/of individuele voorzieningen hun beeldmateriaal ter beschikking stellen als open data. Gemeenten doen dit graag.

Zowel ICC Regio Schiphol Bevlogen als Equalit (ICT-samenwerkingsverband Brabant) hebben beeldportalen ingericht voor hun gebruikers. In zo’n beeldportaal, opgebouwd uit opensource-componenten en de Nederlandse metadata-standaard, is de common-ground-gedachte uitgewerkt. In de kern gaat het bij common ground om een hervorming van de gemeentelijke informatievoorziening, door op een andere manier om te gaan met gegevens. Zo zijn data losgekoppeld van werkprocessen en applicaties. En zijn data bij de bron te bevragen, in plaats van ze veelvuldig te kopiëren en op te slaan. Binnen de omgeving van Equalit kunnen gebruikers zowel het beeldmateriaal van de landelijk dekkende voorziening, als het beeldmateriaal van de regionale voorziening bekijken, en dan zelf de keuze maken welke ze gebruiken. Daarmee wordt invulling gegeven aan de essentie van het hybride model.

Samen verder

Het gemeentelijke verhaal geeft aan hoe gemeenten aankijken tegen de werking van een Basisvoorziening Beeldmateriaal. Hierbij staat samenwerking centraal. Samenwerken met behoud van autonomie, samenwerken op basis van afspraken en standaarden, en samenwerken door het delen van beeldmateriaal. Uiteindelijk bedient dit de gebruiker. Die krijgt voldoende beeldmateriaal aangeboden om te bepalen wat voor de toepassing van dat beeldmateriaal het meest geschikt is.

Referenties

  1. Onder beeldmateriaal wordt verstaan: verticale luchtfotografie, obliek luchtfotografie, panorama- (of streetview-)beelden, lidar en
    thermische beelden. In dit artikel ligt de focus op verticale luchtfotografie.
  2. Zie: bit.ly/inkoopleidraadluchtfotos
  3. Zie: bit.ly/handleidingbeoordelingluchtfotos

Auteurs

Leon Hendriks ,
Martijn Maas ,
Wim Looijen

Reacties

    Plaats een reactie

    Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.



    Gesponsorde berichten