Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenDataland, van en voor gemeenten
Twintig jaar 'vastgoed onder één dak'

Dataland, van en voor gemeenten

Dinsdag 29 maart 2022

Hoe maken we gemeentelijke vastgoedinformatie op landelijke schaal toegankelijk? Aan het einde van de 20e eeuw zochten Rotterdam en Amsterdam naar het antwoord op deze vraag. DataLand werd opgericht als ‘landelijke voorziening die leidt tot het breed toegankelijk maken van gegevens uit het informatiedomein van gemeenten voor de publieke en private markt’.1 Ruim twintig jaar later, op 31 december 2021, is de dienstverlening van DataLand gestopt. In dit artikel blikken we terug op die twintig jaar: hoe DataLand is gegroeid, welke doelstellingen zijn behaald en vooral ook hoe de wereld van (vastgoed- en geo-)informatie is veranderd. En hoe dit van invloed is geweest op het besluit om zo’n mooie, compacte en efficiënte organisatie af te bouwen.

Van Gemdata naar Dataland

In 1996, in het Grote Steden Overleg Vastgoed, bespraken Amsterdam en Rotterdam de noodzaak om de distributie van de administratieve gemeentelijke (geo-)informatie gezamenlijk vorm te geven. In diezelfde tijd ontstond het programma Overheidsloket 2000, gericht op de opzet van een elektronische overheid met als centrale motto ‘denken vanuit de burger’. De VNG zette in op de ontwikkeling van een landelijk netwerk van gemeenten (GemNet) dat ambtenaren in staat stelde om op één plek vastgoedgegevens en andere databanken te raadplegen. De ideeën van de vier grote steden kregen de steun van de VNG, en in lijn met de ‘GemNet’-gedachte werden de contouren van een vastgoedorganisatie – voor en door gemeenten – geschetst onder de werknaam GemData.

GemData werd DataLand en op 25 april 2001 werd de bv DataLand opgericht. Binnen twee weken na oprichting verstuurde de VNG een ledenbrief waarin gemeenten werd aangeraden zich aan te sluiten bij DataLand (zie kader). Interessant is dat – ook toen al – landsdekkendheid een belangrijke succesfactor werd genoemd. Twintig jaar later zou de VNG gemeenten opnieuw in een ledenbrief oproepen om zich aan te sluiten (nu bij het Kadaster), en werd landsdekkendheid weer als succesfactor gezien.

Lastendruk

Het ontbreekt de gemeenten aan een goed sluitend gezamenlijk afnamepunt op landelijk niveau voor hun informatie. Overheidspartijen hebben dan ook geen andere keuze dan de individuele gemeenten op de meest uiteenlopende wijze te bevragen in de vorm van bijvoorbeeld monitoren, statistische leveringen, rapportages, controles, verantwoordingen, steekproeven of enquêtes. Deze weinig doelmatige en doeltreffende vormen van bevragingen veroorzaken de nodige lastendruk bij gemeenten. Deze lastendruk (capaciteitsbeslag) valt echter nauwelijks op, omdat de veelal sterk gefragmenteerde bevragingen door verschillende gemeentelijke organisatieonderdelen worden afgehandeld. DataLand is in het leven geroepen om namens gemeenten, partijen binnen en buiten het openbaar bestuur beter te bedienen door het op landelijke schaal aanbieden van gemeentelijke vastgoedinformatie.

Bron: VNG ledenbrief 2001

Dataland aan het werk

Vanaf het begin was Michiel Jellema de bezielende directeur van DataLand. Michiel Zonnevylle, toen burgemeester van Leiderdorp, was de eerste voorzitter van het bestuur. Michiel Jellema zou tot 2012 directeur blijven. Na Michiel Zonnevylle namen Han Polman (toen burgemeester in Bergen op Zoom) en Frans Backhuijs (burgemeester van Nieuwegein en de huidige voorzitter) de voorzittershamer over.

Per 1 april 2012 trad Pieter van Teeffelen aan als directeur. In de eerste jaren focuste DataLand op de aansluiting van gemeenten. In het begin ging dit proces traag; circa 50 gemeenten in 2002, net iets over de 100 in 2003, maar toen versnelde het, en in juni 2011 waren maar liefst 395 van de 418 gemeenten aangesloten, een percentage van 94,5.2 Op vier gemeenten na, sloten uiteindelijk alle gemeenten zich aan bij DataLand. Let wel, alle aansluitingen waren op vrijwillige basis.

Peter van Teeffelen. (Foto: M. Verschoor)

Doorgeefluik van gegevens en kennis

Ook de rol van DataLand groeide. Naast overheden toonden private partijen interesse in deze landelijke bron van WOZ-objectgegevens. Met de Vastgoedscanner creëerde DataLand een veilig portaal waarmee WOZ-waardegegevens aan bijvoorbeeld banken, accountants en notarissen werden geleverd. DataLand stuurde jaarlijks kwaliteitsrapportages over de aangeleverde vastgoedgegevens naar de aangesloten gemeenten. Binnen het team van DataLand groeide en verbreedde de kennis over vastgoedinformatie zich naar terreinen als het Stelsel van Basisregistraties, de Samenhangende Objectregistraties en het digitale stelsel van de Omgevingswet.

Gemeenten kwamen met steeds meer verzoeken om kennisbijeenkomsten over die zich ontwikkelende terreinen. DataLand ging cursussen opzetten als ‘De BAG de baas’ en ‘Hoe beheer(s) ik de BGT in fase 2’. De cursus ‘Geo Informatie Manager bij de Lagere Overheid’ (GIMLO) verdiende extra vermelding; dit paradepaardje van de organisatie stond voor alles waar DataLand zich voor inzette: gemeentelijke collega’s helpen om inzicht te krijgen in de samenhang van (vastgoed)informatie en ze leren omgaan met de verschillende krachten binnen het gemeentelijke werkveld.

DataLand verdiende door die interactie met gemeentelijke cursisten uit heel Nederland steeds meer de rol van organisator van de geobelangen. In 2011 richtte DataLand, samen met de VNG, het Gemeentelijk Geo-Beraad (GGB) op: een koepelorganisatie voor gemeentelijke geomedewerkers met de VNG als voorzitter en DataLand als secretaris en dagelijkse leiding.

In 2014 vroeg een groep gemeenten DataLand om voor hen een knooppunt in de informatieketen te ontwikkelen. Met name bij gemeentelijke belastingsamenwerkingen en bij samenvoegingen van gemeenten speelde dat deze organisaties informatie van buurgemeenten nodig hadden, en DataLand beschikte nu eenmaal over die informatie. Zo werd KNOOP geboren.

En altijd bleef de organisatie zijn eigen activiteiten bekostigen. Het businessmodel van DataLand kende toen drie vormen. Allereerst de uitlevering van gegevens (via vastgoedscanner en maatwerkleveringen) waarvoor de afnemer leveringskosten moest betalen. Als tweede de opleidingen die principieel kostenneutraal werden verzorgd zodat de deelnamekosten laag bleven. En als derde vorm: de KNOOP-diensten, waarbij kostendekkend werd afgerekend. DataLand wilde immers geen winst maken.

Het gemeentelijk belang

Met de komst van de Landelijke Voorziening voor WOZ-gegevens (LV WOZ) in 2017, kwam het businessmodel van DataLand onder druk te staan. Gebruikers konden in deze voorziening gratis de WOZ-waarde (van hun huis) opvragen. De vraag naar WOZ-informatie via DataLand werd minder en de omzet nam af. Ook waren er minder aansluitingen bij KNOOP dan verwacht.

DataLand investeerde in de techniek, maar op het moment dat KNOOP werd gelanceerd, kregen we in Nederland aandacht voor common ground: de verzamelterm voor een nieuw systeem van platform-onafhankelijke bestandsuitwisseling waarbij de data van de bron (vaak gemeenten) door gebruikers kunnen worden benaderd. Knooppunten zijn hierbij uiteindelijk niet meer nodig. Over knooppunten en common ground valt veel te zeggen. Voor DataLand betekende het vooral dat we de zoektocht naar nieuwe structuren versnelden.

Zo ontdekten we dat informatiestromen (van geo- en objectgegevens van en naar gemeenten en uitvoeringsorganisaties) in snel tempo verder zouden gaan veranderen. Conclusie voor DataLand: we moeten onze belangrijkste functie (ontzorgen van gemeenten, en het ontzorgen van gemeentelijke samenwerkingsverbanden en uitvoeringsorganisaties bij het inrichten van gegevensvoorziening) anders vormgeven. Het bestuur stelde dat het belang van gemeenten beter was gediend met een overdracht van diensten naar VNG en Kadaster, en kooservoor om de eigen organisatie op te heffen.

DataLand ging met het Kadaster en de VNG een traject in voor verdere samenwerking.3 De uitkomst: De VNG neemt het secretariaat van het GGB en opleidingen over. Het Kadaster gaat de gegevensuitwisselingsdiensten van DataLand integreren in zijn bestaande diensten. Tweemaal een logische stap. Natuurlijk, het is jammer dat zo’n mooie gemeentelijke organisatie er nu niet meer is. Maar alles is in beweging. ‘Het gemeentelijk belang telt, niet het belang van DataLand’, aldus bestuur en directie van DataLand.

De erfenis van dataland

DataLand heeft zijn doel uitstekend gediend en het resultaat behaald waarvoor het is opgericht. Of in de woorden van founding father Louis Smit tijdens de bijeenkomst waar de gemeenten unaniem voor liquidatie kozen: “We stonden aan de wieg, maar het voelt niet alsof we nu aan het graf van DataLand staan.”

Twintig jaar lang hebben gemeentelijke medewerkers kennis opgedaan over vastgoedinformatie en over de integratie van die gegevens in de informatiehuishouding van de overheid. De cursisten van toen zijn de managers van nu. Het GGB is in tien jaar tijd uitgegroeid tot een belangrijke speler in het gemeentelijke veld.

In de aanloop naar de transitie van de landelijke bron van WOZ-detailgegevens van DataLand naar het Kadaster, spraken mensen uit de praktijk zich hierover uit (zie kader). Twintig jaar lang heeft DataLand een unieke en cruciale rol gespeeld in de uitwisseling van vastgoed-objectkenmerken. Het moge duidelijk zijn dat ook in de toekomst de levering van deze objectkenmerken in combinatie met WOZ-waardegegevens van groot maatschappelijk belang blijft; dat is cruciaal voor waardebepalingen van vastgoed, fundamenteel voorveiligheidsdiensten en voor de bestrijding van financiële fraude en ondermijning.

“Deze landelijke dataset moet gecontinueerd worden, daar wil je geen hiaten in.”
– 9 juli 2021, Annemiek Nieuwenhuis & Paul Geurts, Gemeente Nijmegen

“We willen niet meer geconfronteerd worden met incidenten die voorkomen hadden kunnen worden.”
-1 juli 2021, Peter Bandsma, sectorhoofd Risicobeheersing Veiligheidsregio Noord-Brabant

“Met het delen van WOZ-detailgegevens bevorder je als gemeente de veiligheid in jouw gebied. Een ‘no brainer’ dus.”
– 18 juni 2021, Jan-Willem van Aalst, adviseur bij het Instituut Fysieke Veiligheid (IFV)

“Je wilt de beste datakwaliteit, ook als het gaat om deze vastgoedgegevens.”
-12 april 2021, Robin Heij, directeur/bestuurder van SVHW

“Het is heel oed dat het Kadaster deze centrale dataset overneemt zodat de continuïteit gewaarborgd wordt. (…) Het is bovendien een kleine moeite om die data via een simpele handeling centraal aan te leveren.”
– 3 november 2020, Skitz Fijan, senior taxateur bij de gemeente Den Haag

“DataLand zorgt momenteel voor validatie van de WOZ-detailgegevens, koppelt deze terug en verlaagt de werkdruk voor gemeenten door te voorkomen dat gemeenten individueel worden bevraagd door gebruikers van de data. Het is belangrijk dat de bestaande gegevensleveringen in afwachting van de komst van een samenhangende objectenregistratie voorlopig gewoon in stand blijven.”
– uit: ledenbrief VNG 7 augustus 2021

Bron: www.dataland.nlwww.dataland.nl

Referenties

  1. Michiel Jellema, in ‘Tien jaar DataLand’, introductie in congresbundel uitgegeven bij het DataLand-congres in 2011. (Editor: R.Bokhove).
  2. Bij de transitie van de dienstverlening van DataLand naar het Kadaster, wordt gemeenten opnieuw gevraagd om formeel aan te sluiten. In een jaar tijd hebben circa 180 (van de 350) gemeenten die stap al genomen. Je kunt zeggen dat dit ‘slechts’ 51 procent is, je kunt ook zeggen dat dit – gezien eerdere ervaringen – een prima resultaat is.
  3. Uit: gezamenlijk persbericht van DataLand, Kadaster en VNG van 5 juni 2019.

Auteur

Afbeelding voor Peter Weenink

Peter Weenink

Volledige biografie

Reacties

    Plaats een reactie

    Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.



    Gesponsorde berichten