Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenDe ethische referentie: ethiek ‘by design’
Het verhaal achter de ethische referentie

De ethische referentie: ethiek ‘by design’

Dinsdag 1 september 2020Afbeelding De ethische referentie: ethiek ‘by design’

Toen het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport bekend maakte dat het een app wil gebruiken in de strijd tegen de verspreiding van het coronavirus, barstte de media los met vragen en kritiek. Experts, deskundigen en willekeurige mensen op straat vroegen zich af of en hoe de overheid gebruikers zou traceren. Worden persoonlijke locatiedata ingezet? Hoe en wanneer? Wat betekent dit voor onze privacy? De vragen en discussies maakte de relevantie van ethiek bij het gebruik van locatiedata haarscherp.

Eind januari begeleidde collega Frank Verschoor vanuit Geonovum de Werkplaats ethiek en locatiedata. Het doel van de Werkplaats was om met deelnemers in gesprek te gaan over het verantwoord verzamelen, gebruiken en toetsen van persoonlijke locatiedata voor gedragsbeïnvloeding. Persoonlijke locatiedata zijn alle data die laten zien waar personen zich bevinden en hoe zij zich bewegen. De Werkplaats sloot perfect aan bij de ontwikkelingen van de corona-app. De resultaten en output van de Werkplaats werden versneld verwerkt tot een ethische referentie voor het verzamelen en gebruiken van persoonlijke locatiedata. De referentie is verder geïnspireerd op bestaande ethische codes. Geonovum heeft de referentie in mei ter consultatie gepubliceerd [1].

De ethische referentie is ontwikkeld voor datagebruikers, initiatiefnemers, uitvoerende teams, opdrachtgevers, bestuurders en toezichthouders. Het dient ter inspiratie en begeleiding bij het verantwoord verzamelen, gebruiken en toetsen van persoonlijke locatiedata, als een ethisch kompas. Daarnaast is de referentie een aanbieding om met relevante stakeholders in gesprek te gaan over de ontwikkeling en het gebruik van gedeelde ethische standaarden voor het verantwoord inzetten van locatiedata.

Ethiek ‘by design’

De ethische referentie streeft naar ethiek ‘by design’. De tien ethische kernwaarden zijn van toepassing op ieder proces, project, product en dienst waar (locatie)data gebruikt en verwerkt worden. De waarden en de achterliggende ethische ontwerpprincipes moeten gelijk worden geagendeerd en vormgegeven. Ook gedurende de uitvoering en het bestaan van het betreffende proces of onderdelen daarvan moet ethiek worden gecontroleerd.

De inventarisatie van ethische codes laat zien dat elke code een eigen indeling en formulering van kernwaarden hanteert. Inhoudelijk zijn ze echter universeel. Wij hebben alle waarden van de verschillende codes samengebracht en als volgt benoemd:

  • Doelbinding, doeltreffendheid en de focus op maatschappelijke waarde;
  • Actieve transparantie;
  • Verantwoording en verantwoordelijkheid van datahouders en datagebruikers;
  • Betrokkenheid van relevante stakeholders;
  • Bescherming van privacy en veiligheid;
  • Opstelling en naleving van minimum ethische standaarden;
  • Naleving van de wet;
  • Waarborging van de kwaliteit van de data;
  • Weerspiegeling van de werkelijkheid en inclusiviteit in de data;
  • Bescherming van de menselijke waardigheid.

Je kunt de uitwerking van de tien kernwaarden vinden in de consultatieversie van de ethische referentie.

Feedback op de ethische referentie

De ethische referentie wordt met veel enthousiasme, waardering én urgentie ontvangen. De grootste weerklank en uitdaging is om de handvatten uit de referentie praktisch te maken. Het doel is om een concreet handelingsperspectief te geven aan de datawerkvloer, met inachtneming van alle ‘unieke’ situaties. De referentie is al door verschillende instanties gebruikt in gesprekken en workshops over data-ethiek op de werkvloer. Als inspiratiebron is de referentie een succes, maar onze feedbackgevers zien kansen (en wij ook) voor een document met meer gezag. Met dank aan de feedback hebben we ook geconstateerd dat er behoefte is aan meer duidelijkheid. We moeten de kernwaarden nog beter definiëren zodat ze onderscheidend en enkelvoudig zijn. Bovendien moeten verschillende doelgroepen uit elkaar worden gehaald. Bij de uitwerking van de kernwaarden worden ook de wet en ethiek nog wel eens door elkaar gehaald. De meningen verschillen over hoe ‘juridisch’ de ethische referentie moet zijn.

Wordt vervolgd…

De verwerking van de feedback is nu in volle gang. De volgende stap is om de referentie meer praktisch bruikbaar te maken. De verschillende actoren in trajecten waarbij (persoonlijke) locatiedata worden gebruikt, moeten er immers mee uit de voeten kunnen. Dit wordt bereikt door in de Werkplaats een aantal actuele praktijkcasussen te doorleven, met behulp van de referentie. Door samen te verkennen hoe ethiek ‘by design’ past binnen de verschillende werkprocessen en verantwoordelijkheden. En juist ook te leren van de dingen die al heel goed gaan.

We hebben daarnaast de internationale geocommunity erbij betrokken, door een Engelse consultatieversie van de ethische referentie te delen. Ook internationaal is er veel waardering voor het werk en dit eerste resultaat. Er zijn nieuwe samenwerkingen ontstaan, zoals met EthicalGEO en het Benchmark Initiative. Deze laatste ontwikkelt een internationaal ethisch handvest: The Locus Charter. Kortom, als referentie naar onze ethische referentie kunnen we bij deze zeggen: samen halen wij ethiek overal van de muur af!

Meedoen met één van de werkplaatsen van Wijs met Locatie? Lees meer op www.geonovum.nl/themas/geosamen-wijs-met-locatie

Referentie

Auteurs