Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenDe zeeslagen in straat van der Capellen, 1863/64

De zeeslagen in straat van der Capellen, 1863/64

Dinsdag 29 maart 2022Afbeelding De zeeslagen in straat van der Capellen, 1863/64

De situatie in Japan rond 1860

In 1863, tien jaar na de openlegging van het land door de Amerikaanse admiraal Perry, kwamen in Japan regionale krijgsheren, die de toenemende invloed van westerse landen een halt wilden toeroepen, in opstand tegen de regering. In die periode deed de Japanse overheid haar uiterste best snel leger en vloot op westerse leest te schoeien, en westerse staten hielpen daarbij, om zodoende ook invloed op het land uit te kunnen oefenen en handelsbelangen veilig te stellen. Nederland, het enige land waar de Japanners de afgelopen 250 jaar contact mee hadden gehad (via haar handelsloge in Nagasaki, Decima), deed daaraan mee. Het schonk Japan stoomschepen en leidde de beoogde eerste directeur van de Japanse hydrografische dienst Narayoshi Yanagi op in Den Helder.

Figuur 1. De Kaart der westkust van Kiusiu door den luitenant ter zee der tweede klasse H.O. Wichers, 1859. (Bron: Nationaal archief 4 MCAL 5081)

Nederlandse marineschepen waren vanaf 1853 ook present in de Japanse wateren, en zij karteerden daarbij delen van de Japanse kust. De zeekaarten die op basis daarvan werden vervaardigd werden in Batavia gedrukt, door de Commissie tot verbetering der Indische zeekaarten, een instantie waarvan de werkzaamheden in 1864 overgenomen zouden worden door het Departement der Marine in Batavia.

Een van de negen zeekaarten van Japanse wateren die in deze periode in Batavia gedrukt werden, was de Kaart der westkust van Kiusiu (zie figuur 1), vervaardigd door Luitenant ter zee der tweede klasse Hendericus Octavius Wichers. Wichers was in 1857 meegevaren op de Japan, een door Nederland in dat jaar aan de keizerlijke regering overgedragen stoomschip. Hij bleef tot 1859 in Japan om les te geven aan de in 1857 opgerichte marine-opleidingsschool in Nagasaki. Hij zal niet vermoed hebben hoe een deel van zijn kaart vier jaar later in de publiciteit zou komen. Later werd hij minister van Marine (1877-1879).

Aanval op de Nederlandsche Stoomkorvet Medusa in de binnenzee van Japan, den 11 Julij 1863. Collectie Rijksmuseum: RP-P-OB-86.512. catalogusreferentie FMH 7331. http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.510368

De kaart der westkust van Kiusiu

Op deze kaart van Wichers is de omgeving van Nagasaki afgebeeld, een kustdeel dat de Nederlanders goed moesten kennen vanwege hun reguliere vaart van Batavia op Decima. Het kaartbeeld grijpt echter vooral terug op Britse zeekaarten, getuige ook namen als Morisson-rotsen, Straat Colnett en de eilanden ten zuiden van Korea: Bullock, Aberdeen, Pinnacle, Hamilton en Walker.

Opvallend zijn de Nederlandse namen van zeestraten: Straat Van Diemen (thans Straat Osumi) – een naam die door toedoen van Philipp Franz von Siebold aan de 17e-eeuwse vergetelheid was ontrukt – en Straat Van der Capellen (nu Straat van Shimonoseki), die in de 19e eeuw werd genoemd naar de eerste Gouverneur-Generaal van Nederlands-Indië Godert van der Capellen. Straat Specx ligt tussen het eiland Firado of Hirado, waar de eerste loge van de VOC gevestigd was, en het vasteland van Kioesjoe.

Z.M. Stoomschip Medusa forceert de doorgang door de Straat van Shimonoseki tussen Kioe-Sjioe en Hondo (Japan), september 1864. Collectie Rijksmuseum, Objectnummer SK-A-2725. http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.8641

De naam Tasman’s baai rechtsonder, is waarschijnlijk ook aan Von Siebold te danken; Tasman heeft in 1639 inderdaad de zuidoostkust van Japan verkend, maar op de gekarteerde resultaten van die expeditie komt zijn naam niet voor. Philipp von Siebold was een Duits geneesheer in Nederlandse dienst, door GG Van der Capellen uitgezonden naar Decima om daar mede een studie te maken van de Japanse flora. Hij compileerde ook zeekaarten van Japan op basis van oud VOC-kaartmateriaal en moderne opmetingen, waarbij hij dus met name oude Nederlandse benamingen handhaafde.

De al genoemde Straat Van der Capellen ofwel Straat van Shimonoseki ligt in de rechterbovenhoek van de kaart, en vormt een van de drie toegangen tot de Japanse Binnenzee. De andere zijn het Kanaal van Boengo (tussen Kioesjoe en Sjikokoe) en het Kii kanaal tussen Sjikokoe en Honsjoe, dat in de 19e eeuw ook als het Linschoten Kanaal bekendstond. De vaart tussen Nagasaki en Yokohama vond in de zomer bij voorkeur door de Japanse Binnenzee plaats, en niet ‘buitenom’ vanwege de grote kans op taifoens op volle zee. Tot zover de kaart.

Figuur 2. Detail blad Landverkenningen vervaardigd door het Etat Major van Z.M. Schroefschoener, Balie. (Bron: Nationaal archief 4MCAL 5110)

De militaire acties

Om de westerse mogendheden een halt toe te roepen, beoogden de Japanse krijgsheren in 1863 de toegangen tot de Japanse Binnenzee te blokkeren, en vreemde oorlogsschepen die in die periode in de Japanse wateren voeren (‘om de belangen van hun burgers veilig te stellen’) werden aangevallen. Een van de Nederlandse marineschepen in de Japanse wateren was Zijne Majesteits stoomcorvet Medusa, met 21 stukken en een bemanning van 240 koppen aan boord, onder bevel van François de Casembroot.

De Nederlandse consul in Japan wenste begin 1863 van Nagasaki naar Yokohama te reizen, en hij scheepte zich in op de Medusa, die bij het varen door de nauwe straat van Shimonoseki bijna tot zinken werd gebracht. Maar het lukte De Casembroot toch om via de Japanse Binnenzee Yokohama te bereiken. Andere schepen die de doorvaart probeerden lukte dat niet; ze moesten met veel averij omkeren. Het volgende jaar stoomde een gezamenlijk Brits-Frans-Nederlands-Amerikaans eskader van 17 schepen (waaronder 4 Nederlandse) uit Yokohama op, en wist met beschietingen en landingen, waaraan ook de bemanning van de Medusa deelnam, de Japanse batterijen in de straat van Shimonoseki te ontmantelen. Daarop accepteerde Japan de aanwezigheid van vreemde schepen en buitenlandse handelaren alsnog. De gezagvoerder De Casembroot, heeft over die militaire operaties en zijn rol daarin een bestseller geschreven, De Medusa in de wateren van Japan (1865).

In de Nederlandse pers werd de glansrol van de Medusa en van De Casembroot uitgebreid gevierd, en de kaart van Wichers en een detail van de serie Landverkenningen uit 1859 (zie figuur 2), werd daarbij uitvergroot om de militaire acties te kunnen volgen. Zowel van de doorvaart in 1863 als van de bestorming der batterijen in 1864 zijn afbeeldingen bewaard gebleven in de collectie van het Rijksmuseum.

Kaarten van Japan vervaardigd door de Nederlandse Marine, 1850-61

  1. Kaart der westkust van Kiusiu door den luitenant der zee der tweede klasse H.O. Wichers 1859
  2. Landverkenningen (baai van Nagasaki, Straat van der Capellen, etc) 1859
  3. Landverkenningen der Japansche Binnenzee door het etat major Z.M. Schroefschoener Balie 1859
  4. Schets van het inkomen van Oeraga kanaal Z.M. Stoomschip Groningen, Komm van der Meersch 1860
  5. Baai van Jedo door het etat major Z.M. Schroefschoener Balie 1859
  6. Kaart der Japansche Binnenzee door het etat major Z.M. Schroefschoener Balie 1859
  7. Kaart van Japan samengesteld door de luitenant ter zee 2e klasse P.C. Tegelberg 1859
  8. MIKO Japansche Binnenzee. Opgenomen met Zr.Ms. brik Cachelot door kap.luitenant ter zee J. van Gogh en Zr.Ms. stoomschip Groningen door kap.luitenant ter zee J. van der Meersch. Litho. 1861 2 bladen
  9. Rede van Niigata door het etat major schroefschip Balie 1859

Literatuur

Casembroot, F. de (1865) De Medusa in de wateren van Japan. ’s-Gravenhage: Gebroeders van Cleef Voor vijftig jaar. De Medusa in straat Simonoseki. Marineblad vol. 28, 1913/14, volgnummer 3, pp 15-231

Auteur

Afbeelding voor Ferjan Ormeling

Ferjan Ormeling

Ferjan Ormeling is redacteur van Geo-Info.

Volledige biografie

Reacties

    Plaats een reactie

    Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.



    Gesponsorde berichten