Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenDynamisch en datagedreven opstellen van transitievisie Warmte

Dynamisch en datagedreven opstellen van transitievisie Warmte

Donderdag 1 oktober 2020Afbeelding Dynamisch en datagedreven opstellen van transitievisie Warmte

Hoe helpen wij gemeenten om met behulp van geodata de energietransitie vorm te geven? Als adviesbureau ondersteunen wij overheden in het aardgasvrij maken van onze woningen en gebouwen. In deze complexe opgave komen techniek, economie en maatschappij bij elkaar. Hier komt een veelheid van data bij kijken, dat bij elkaar gebracht moet worden, geanalyseerd en helder gevisualiseerd. Zo kan een breed publiek van ambtenaren, technici tot inwoners keuzes maken in de energietransitie.

Gemeenten hebben vanuit het klimaatakkoord de opgave om voor eind 2021 een Transitievisie Warmte op te stellen (hierna TVW). In deze visie bepalen gemeenten met welk alternatief voor aardgas de warmtevoorziening in de wijken toekomstbestendig wordt. Daarnaast wordt vastgesteld wanneer en in welke volgorde de wijken overschakelen op een duurzame warmtevoorziening. Dit is een lastige puzzel, met vergaande consequenties voor haar inwoners. In de startwijken wordt, samen met de inwoners, het proces naar aardgasvrij verder vormgegeven en uitgewerkt in Wijkuitvoeringsplannen. Om tot een toepasbare en gedragen Transitievisie Warmte te komen, is een intensieve analyse van de gemeente nodig. Niet alleen op het gebied van de energievraag, maar ook wat betreft geplande werkzaamheden in de wijk en de mening van inwoners. Er is een veelheid aan data beschikbaar en er zijn veel verschillende routes naar aardgasvrij. Maar hoe zorg je nu dat je het beste pad uitstippelt en hier samen met de betrokken partijen en inwoners achter kunt gaan staan? Met actuele en betrouwbare data en een hieraan gekoppelde datagedreven manier van werken kan een goede uitgangspositie worden gecreëerd voor het opstellen van de transitievisie. Dit vormt de basis voor inzicht in de (on)mogelijkheden voor de verduurzaming van de energievoorziening van de wijken en buurten in een gemeente.

Figuur 1 – Waarde robuustheid resultaat Vesta-MAIS.

Smart Energy Transition Platform

Bij het opstellen van de TVW’s organiseert Royal HaskoningDHV voor opdrachtgevers het totale proces om te komen tot een TVW en de daaropvolgende wijkuitvoeringsplannen (WUP). Om tot een goede technische onderbouwing te komen, maken wij gebruik van het door ons ontwikkelde SETuP platform en een datagedreven proces.

De realitycheck controleert of de uitkomsten van het Vesta MAIS model aansluiten bij de lokale werkelijkheid

Het Smart Energy Transition Platform, afgekort SETuP, ondersteunt gemeenten bij het opstellen van hun TVW. Het geeft o.a. inzicht in de mogelijkheden om de energievoorziening van wijken en buurten te verduurzamen zonder de inzet van aardgas. Daarnaast helpt SETuP keuzes te maken in de planning van de lokale energietransitie. Hoeveel wijken worden in beschouwing genomen voor de planning tot 2030, en met welke wijken wordt gestart met de transitie naar aardgasvrij. Resultaten worden in het platform gevisualiseerd in een serie dashboards en kaarten.

Van statische naar dynamische energiemodellen

Belangrijke randvoorwaarden voor effectief datagedreven werken zijn de dynamiek van energiemodellen en het belang van snel inzicht in lokale ontwikkelingen. Dit lichten wij graag toe. Inzichten in de energietransitie volgen elkaar snel op. Inzet van statische data en modellen betekent dat resultaten snel achterhaald zijn of verdurend handmatige updates vergen. Daarom hebben wij bewust geen eigen energiemodellen ontwikkeld. In het platform is een centrale rol weggelegd voor het landelijke Vesta MAIS model van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Dit model geeft een goede indicatie welke technische oplossingen mogelijk zijn tegen de laagst maatschappelijke kosten voor een specifieke buurt.

In SETuP is een geautomatiseerde koppeling gemaakt met het onderliggende datamodel van het PBL en met andere open databases zoals van het CBS. Hierdoor wordt altijd de actuele en relevante informatie voor de energietransitie ontsloten en gepresenteerd in dashboards en bijbehorende GIS kaarten. Door verschillende databronnen bij elkaar te brengen, hier geautomatiseerd verdiepende analyses op uit te voeren en helder te presenteren, maken wij het voor de betrokken partijen mogelijk om snel en transparant keuzes te maken in de route naar aardgasvrij.

Figuur 2 – Indruk dynamische WAT kaart met waarden robuustheid.

Snel inzicht

Inzet van landelijke modellen alleen is echter niet genoeg om de juiste keuzes te kunnen maken in de energietransitie. Hiervoor is ook inzicht in de lokale situatie en context nodig. Deze informatie is vaak in bezit van verschillende betrokken stakeholders. Het inwinnen van deze gegevens kan in de procesvoering tijdrovend zijn. Gegevens moeten vaak eerst geïnterpreteerd en verwerkt worden, voordat deze toegepast kunnen worden. Om dit proces effectief te organiseren, hebben wij binnen het SETuP platform een enquêtemodule ontwikkeld. Via deze module kunnen betrokken partijen eenvoudig online per wijk en/of buurt specifieke ontwikkelingen vastleggen. Denk hierbij een de aanwezigheid van een burgerinitiatief of vervangingsplannen van de riolering. Deze gegevens worden vervolgens gekoppeld aan de modeluitkomsten. Zo voeren we als het ware een serie realitychecks uit op de modelmatige uitkomsten en controleren we of deze aansluiten bij de lokale werkelijkheid. Voor goede interpretatie en keuze van de resultaten wordt in de realitycheck rekening gehouden met bijvoorbeeld eerder vastgesteld lokaal energiebeleid, robuustheid van de voorgestelde opties, resultaten van verschillende energiemodellen en de dynamiek van de omgeving. Zo kan het zijn dat in specifieke gemeenten bepaalde duurzame bronnen worden uitgesloten voor de inzet in de lokale energietransitie of dat in een specifieke buurt een bepaalde ontwikkeling plaatsvindt, zoals een grootschalige renovatie, waardoor de modeluitkomsten niet meer betrouwbaar zijn. In de realitycheck overleggen wij met de gemeente en andere betrokken partijen welke beleidsbeslissingen en ontwikkelingen er spelen en houden hier rekening mee met betrekking tot doorrekenen en presenteren van passende energiescenario’s.

Een dynamische WAT-kaart houdt rekening met nieuwe ontwikkelingen in de omgeving en beleid

Robuustheid van de voorgestelde energiescenario’s

Door deze aanvullende berekeningen uit te voeren met behulp van lokale informatie valideren wij de generieke modeluitkomsten. Zo kijken wij bijvoorbeeld naar bepaalde aspecten van de warmtevraag, de isolatiegraad van de objecten en lokale ontwikkelingen van de bebouwde omgeving. Op basis van deze aanvullende berekeningen, krijgen de voorgestelde opties voor een wijk of buurt een individuele score voor de robuustheid van de modeluitkomsten. Hierdoor is het mogelijk om voor de voorgestelde energiescenario’s een rangorde vast te stellen op basis van robuustheid.

Figuur 3 – Indruk dynamische WANNEER-Kaart.

Expert judgement, de finishing touch

De resultaten van het Vesta MAIS model en de uitkomsten van de realitychecks leiden uiteindelijk tot inzicht in de best passende energiescenario’s voor een specifieke wijk en/of buurt in een gemeente. Uit kwaliteitsoverweging, zal een technisch specialist, de resultaten altijd als finale ‘check’ controleren en beoordelen om de uiteindelijke oplossingsrichting voor te stellen voor de specifiek wijk en/of buurt. Op basis van de actuele data, de functies van SETuP en een vastomlijnd proces wordt een dynamische WAT-kaart en WANNEER-kaart als belangrijke eindproducten opgesteld.

Dynamische WAT-kaart

De dynamische WAT-kaart is een dashboard in SETuP, dat per wijk en/of buurt aangeeft welke energiestrategie(n) het meest past als duurzaam alternatief voor de huidige energievoorziening. Het betreft hier de presentatie van de resultaten en de onderbouwing vanuit de realitychecks. De WAT-kaart is een ‘foto’ van het huidig energielandschap en de duurzame ontwikkelmogelijkheden en kan mogelijk veranderen in de loop van de tijd door nieuwe ontwikkelingen in de omgeving en beleid.

Dynamische WANNEER-kaart

Vergelijkbaar aan het opstellen van een WAT-kaart wordt in SETuP functionaliteit ingezet om de basis te leggen voor de planning van het opstellen en uitvoeren van de wijkuitvoeringsplannen. Met de functie kan worden gekeken hoeveel wijken worden opgenomen in de planning tot 2030 en met welke wijken kan worden gestart met het traject naar aardgasvrij (wijkprioritering). De prioritering wordt eerst automatisch gegenereerd op basis van criteria die door de partijen relevant worden geacht, zoals maatschappelijk draagvlak, kosten en meekoppelkansen zoals geplande werkzaamheden in de wijk. Daarna kan de wijkprioritering met de betrokken partijen naar wens worden aangepast in het platform.

De WANNEER-kaart geeft inzage in de planning van de lokale energietransitie

De voorbeelden en meerwaarde van datagedreven werken

Het werken volgens de datagedreven procesaanpak van RHDHV bij het opstellen van de technische analyse van TVW biedt voor gemeenten meerwaarde en voordelen:

Interactieve procesondersteuning

Samen met de opdrachtgever wordt een interactief proces georganiseerd om de TVW op te stellen. Onderdeel van het proces zijn (online) workshops, waar de benodigde ‘intelligence’ op basis van de functies en dashboards van SETuP, direct beschikbaar is. Het voordeel van deze directe beschikbaarheid is dat de betrokken partijen meteen kunnen reflecteren op deze inzichten en dit vervolgens weer kunnen verrijken met hun eigen kennis van de lokale situatie.

Verkorting doorlooptijd opstellen technische analyse

De gemeenten krijgen een actuele en betrouwbare dataset dat direct ingezet kan worden voor de technische analyse van de TVW. Zelf tijdrovend dataverzamelen is daarbij dus niet meer nodig. Naast de tijdswinst en het ontzorgen op eigen data-inwinning, worden door het systeem op basis van ingeladen data, direct bruikbare resultaten in de dashboards getoond. Daarmee wordt de basis gelegd voor de beantwoording van de WATen WANNEER-vraag en komt ‘tijd’ vrij voor aanscherping en verfijning en voor inrichting van de volgende beleidsfase: het maken van definitieve keuzes en het opstellen van de wijkuitvoeringsplannen.

Data op orde, basis voor goede communicatie

In de TVW wil je uiteindelijk op basis van actuele en betrouwbare data, aan alle betrokken stakeholders en primair de burgers, een goede visie en strategie communiceren ten aanzien van de opzet en uitvoering van lokale energietransitie. Geen vaagheden, maar betrouwbare en transparante resultaten die gekoppeld kunnen worden aan goede, steekhoudende onderbouwingen. In de TVW is daarom naast de beantwoording van de WAT- en WANNEERvraag, verplicht om een participatiestrategie op te nemen. (Snel) uitvoeren van de technische analyse en daarmee de beschikking krijgen over de WAT- en WANNNEER-kaart, kan houvast en richting geven aan het opstellen van een participatieplan en het inrichten van de benodigde participatieprocessen.

Auteurs

Afbeelding voor Christiaan Hoetz

Christiaan Hoetz

Volledige biografie