Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenGeo legt datafundament voor aardgasvrije wijken in Amsterdam

Geo legt datafundament voor aardgasvrije wijken in Amsterdam

Donderdag 1 oktober 2020Afbeelding Geo legt datafundament voor aardgasvrije wijken in Amsterdam

‘Gasverwarming komt straks binnen ieders bereik’ , zo schreef toenmalig burgemeester van Amsterdam Gijs van Hall in het voorwoord van het boekje ‘Amsterdam gaat over op aardgas’ in 1964. In deze publicatie van het Gemeente-energiebedrijf konden Amsterdammers lezen waarom de stad over ging op aardgas, wanneer hun wijk aan de beurt was, en waar ze nieuwe gastoestellen konden kopen. Momenteel maakt de stad een soortgelijke transitie door.

Op 30 september 2020 heeft de gemeenteraad in Amsterdam besloten over de Transitievisie Warmte. Zij is daarmee de eerste G4-gemeente die invulling geeft aan de afspraak uit het klimaatakkoord dat gemeentes voor 2021 een plan opstellen waarin staat hoe de gebouwde omgeving op termijn zonder aardgas wordt verwarmd. Bij het opstellen van de Transitievisie Warmte (TVW) voor Amsterdam heeft geo-informatie een onmisbare rol gespeeld. Amsterdam heeft ons -adviesbureau Over Morgengevraagd om hen te helpen bij het opstellen van de TVW.

Aardgasverwarming kan overal, de duurzame alternatieven voor aardgas niet. Dit is één van de problemen die gemeentes in de TVW moeten oplossen. Duurzame alternatieven voor verwarmen zonder aardgas zijn onder andere een warmtenet, het volledig elektrische verwarmen van woningen en kantoren (all electric) en de toepassing van duurzaam gas in het huidige gasnet. Voor het warmtenet zijn vaak meerdere, lokale en duurzame bronnen nodig, zoals aquathermie, geothermie en industriële restwarmte. Daar waar het gasnet blijft liggen moet voldoende perspectief zijn op duurzaam gas in de toekomst.

Vele opvattingen over aardgasvrije verwarming

Als we het klimaatakkoord erop naslaan, is de afweging in de TVW overzichtelijk: de laagste maatschappelijke kosten bepalen welke warmteoptie waar komt en de gemeente bepaalt welke buurten wanneer ‘aan de beurt’ zijn. In de praktijk is dit echter lang niet zo eenvoudig. De keuzes in de TVW moeten namelijk draagvlak genieten van meerdere betrokken professionele partijen die ieder hun eigen standpunten, pijnpunten en ambities inbrengen, en ook de stem van de bewoner moet erin doorklinken. Hoewel dit voor iedere gemeente geldt, heeft de uitdaging in Amsterdam nog een geheel eigen diepte. De stad is groot en oud, het speelveld is breed, en de gevestigde spelers, zoals woningcorporaties en warmtebedrijven, zijn bekwaam en invloedrijk. Daarnaast bestaat er zowel onder de Amsterdammers als in de gemeentelijke politiek een veelheid aan opvattingen over de betaalbaarheid, duurzaamheid én wenselijkheid van aardgasvrije verwarming.

Van gemeenschappelijke uitgangspunten tot gedragen GIS-analyses

Hoe heeft Amsterdam deze klus geklaard? De kern van de aanpak lag in een nauwe samenwerking van de belangrijkste betrokken partijen: de gemeente, de woningcorporaties, de warmtebedrijven, de netbeheerder en stichting !WOON, een belangenbehartiger voor bewoners. Met deze partijen hebben wij aan het begin van het project, een aantal gemeenschappelijke uitgangspunten afgesproken die leidend zijn geweest bij het maken van beslissingen, zoals de afweging van warmteopties en defasering van buurten. Voorbeelden van deze uitgangspunten zijn: laagste maatschappelijke kosten, aanwezigheid van warmtebronnen, benutten van koppelkansen met bijvoorbeeld nieuwbouw of riolering, en beperking van overlast.

Figuur 2 – Faseringskaarten Amsterdam. Links: uitsnede uit de transitiekaart van de Transitievisie Warmte Amsterdam, 2020. Welke warmteoptie in welke buurt en een tijdpad per buurt (voor legenda zie figuur 3). Rechts: de faseringskaart van het boekje ‘Amsterdam gaat over op aardgas’, 1964.

Vervolgens hebben wij aan de hand van een modelanalyse bepaald welke warmteoptie in welke buurt optimaal is. We hebben de bebouwing in Amsterdam opgedeeld in een gebouwtypologie van circa 30 gebouwtypen. Op basis van een netto contante waardeberekening hebben we aan ieder gebouwtype kostenkengetallen toegekend, bijvoorbeeld voor isolatie, ventilatie, een warmtepomp, aansluitkosten voor een warmtenet en andere kostencomponenten. Vervolgens hebben we die kosten gekoppeld aan alle half miljoen BAG-panden van Amsterdam, en hebben we het bestand gecorrigeerd voor geplande sloop en nieuwbouw en voor bebouwing die al aardgasvrij is. Vervolgens hebben we de informatie op pandniveau, zoals bouwjaar, kosten en oppervlaktes, geaggregeerd naar alle 400 CBS-buurten in Amsterdam. Op buurtniveau heeft vervolgens de afweging plaatsgevonden welke warmteoptie de laagste maatschappelijke kosten heeft door te kijken welke warmteoptie de laagste onrendabele top overhoudt. Dat wil zeggen: welke warmteoptie heeft het kleinste deel van de investeringen dat na 30 jaar niet is terugverdiend. Momenteel is nog vrijwel nergens aardgasvrije verwarming ook echt rendabel.

In de praktijk zijn de volgende buurtkenmerken bijna altijd bepalend voor de kosten en dus doorslaggevend: gemiddeld bouwjaar, de variantie (spreiding) van verschillende bouwjaren, de bebouwingsdichtheid en het type bebouwing, zoals woningen, kantoren, bedrijfsbebouwing et cetera. In een dichtbebouwde, naoorlogse buurt in stedelijk gebied zal een warmtenet meestal de laagste maatschappelijke kosten hebben. In Amsterdam zien we dat in de naoorlogse ring die grofweg loopt van Noord naar Nieuw West, via Buitenveldert naar Zuidoost. De nieuwste wijken zoals Nieuw Sloten, op all electric. De vooroorlogse binnenstad blijft voorlopig op het gasnet en volgt een strategie voor gasbesparing.

De warmteopties bepalen is echter nog maar het halve werk. Spannender nog was de fasering van buurten. Ook hier maakt Amsterdam de uitdaging nog net iets groter, omdat Amsterdam al in 2040 aardgasvrij wil zijn en niet pas in 2050 zoals het klimaatakkoord stelt. Of een buurt eerder of later aardgasvrij wordt is bepaald op basis van de gemeenschappelijke uitgangspunten: bij koppelkansen of actieve bewoners kan de buurt bijvoorbeeld eerder, en bij onduidelijke oplossingen of hoge kosten kan de buurt later. Kaartlagen over planningen in de openbare ruime, nieuwbouw, bewonersinitiatieven, afschrijving van het gasnet en nog veel meer zijn ongewogen over elkaar gelegd. De buurten waar op korte termijn de meeste koppelkansen gelijktijdig voorkomen zijn vooraan in de planning gezet. Aan de hand van een aantal groeicurves hebben we vervolgens het aardgasvrij worden van Amsterdam tussen nu en 2040 in de tijd uitgezet om het tempo te bepalen.

De route naar de raad

De GIS-analyses die we hebben gedaan zijn niet bijzonder complex of innovatief. En dat is maar goed ook, want de grootste uitdaging is om acceptatie en draagvlak voor de uitkomsten te krijgen van alle spelers, met hun soms tegengestelde belangen en verschillende ambitieniveaus. Uitlegbaarheid, eenvoud en transparantie zijn dan doorslaggevend. Vanzelfsprekend moeten partijen compromissen sluiten. Zo hoeven de woningcorporaties niet per se al in 2040 aardgasvrij te zijn en is het duidelijk dat bijvoorbeeld de warmtebedrijven vooral het belang van het warmtenet nastreven. Door alle partijen stapsgewijs mee te nemen in het modelontwerp, tussenresultaten, gevoeligheden en door de uitkomsten te vergelijken met modelstudies van andere partijen hebben we zowel ambtelijk als bestuurlijk draagvlak voor de transitiekaart opgebouwd. Al met al duurde de totstandkoming van de TVW ruim een jaar.

Naarmate we verder komen in het proces, is de publieke en politieke belangstelling voor de TVW toegenomen. Met de wethouder en andere bestuurders zijn de belangrijkste uitkomsten van de transitievisie besproken en we hebben de gemeente ondersteund met het beantwoorden van de vele raadsvragen die gesteld werden. Klap op de vuurpijl was een officiële inspraakperiode van ongeveer zes weken. Gedurende deze tijd konden alle Amsterdammers een schriftelijke reactie op de concepttransitievisie insturen. Dat het onderwerp breed leeft in de stad werd hiermee des te duidelijker. De inspraakronde leverde ruim 250 reacties op. Op 30 september 2020 heeft de Amsterdamse gemeenteraad het laatste woord gehad om doorgang te geven aan de TVW. Met deze visie in de hand kan Amsterdam de vervolgstappen gaan zetten naar een aardgasvrije stad.

Auteurs

Afbeelding voor Silke Nieuwenhuis

Silke Nieuwenhuis

Volledige biografie