Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenHisGIS: basis voor tijdmachines

HisGIS: basis voor tijdmachines

Vrijdag 26 maart 2021Afbeelding HisGIS: basis voor tijdmachines

Als vrijwilliger heb ik in 2019 meegewerkt aan het project ‘Kustzone van Zuid-Holland’. Mijn taak was onder meer om de Originele Aanwijzende Tabel (OAT) van het Kadaster 1832 van de voormalige gemeente Kethel in te voeren in het HisGISsysteem. Daarmee wordt die eerste kadastrale registratie digitaal ontsloten. Hieronder geef ik een indruk van het werk, en ook van andere aspecten van HisGIS.

HisGIS is bedoeld voor iedereen met interesse in kaarten, historie, huizen, namen, genealogie en grondbezit.

 De Fryske Akademy begon in 1988 met het project ‘Kadastrale Atlas fan Fryslân’ . Met behulp van vrijwilligers en subsidiegevers werd in 2005 de HisGIS-website gelanceerd met de kadastrale registratie van 1832. Na Friesland is HisGIS gaandeweg uitgebreid met andere provincies en grote steden [1]. In januari 2020 is het project ‘Kustzone van Zuid-Holland’ opgeleverd [2]. Dat is ruwweg het gebied tussen Rotterdam en Noordwijk. Het is uitgevoerd door het HisGIS-team van de Fryske Akademy en het Humanities Cluster van de KNAW. Opdrachtgever was de provincie Zuid-Holland in het kader van het door haar gesubsidieerde onderzoek ‘Hoven van Holland 900-1300´ van de Universiteit Leiden. In het systeem is – na controle en correctie – ook bestaand materiaal opgenomen van Delft en Rotterdam met hun ommeland, dat was vervaardigd op initiatief van de archiefdiensten van die gemeenten. Het resultaat van al het teken- en invoerwerk voor heel de kustzone van Zuid-Holland is te raadplegen via hisgis.nl/kaartviewer/zuid-holland/ [3].

Afbeelding 1. Invoerscherm van HisGIS. (Bron: auteur)

Kethel

Deze gemeente bestond tot 1941 en lag tussen Schiedam en Delft. Het invoeren van de Originele Aanwijzende Tabel (OAT) in HisGIS was mijn werk en een medewerker van de Fryske Academy tekende de digitale kaart. Ik kreeg thuis toegang tot HisGIS en moest met twee schermen werken. Op het ene scherm kon ik de scan van de originele OAT zien, op het andere scherm kon ik de gegevens overtypen in de database (afbeelding 1). Dat heb ik gedaan voor alle 1970 percelen in Kethel. Toen ik daarmee klaar was, kon ik een export van alle gegevens naar Excel maken. Dat overzicht heb ik gebruikt om de consistentie van mijn invoer te controleren en om analyses en tabellen te maken (afbeelding 2).

Afbeelding 2. Voorbeeld van een draaitabel ui tde export van Kethel. (Bron: auteur)

Belastbare opbrengst

In HisGIS kunnen verschillende kaartlagen aan- en uitgezet worden. Van de kadasterkaart zijn dat de gemeenten, de gebouwen of de percelen. Interessant is de kaartlaag met de belastbare opbrengst per hectare. En verder zijn er achtergrondkaarten, zoals de luchtfoto en de huidige topografie, ter oriëntatie. Afbeelding 3 toont het kaartbeeld van Kethel- Dorp, waarbij het perceel van schoenmaker Leendert van Duijkeren is aangeklikt. In de pop-up zijn Leenderts eigendomsgegevens en zijn belastingaanslag te lezen.

Huizen en bewoners

Afbeelding 3. Gegevens van perceel C163.

De volgende stap in mijn historisch onderzoek was het leggen van een relatie tussen de huizen op de kadastrale kaart en de bewoners uit het Bevolkingsregister 1846-1848 (en daarna) van Kethel. Afbeelding 4 toont de kaartlagen percelen en gebouwen, waarin ik de huisnummers van Wijk A heb genoteerd. Voor Kethel-Dorp is mij dat goed gelukt, maar voor de overige polders in Kethel is dat nog een hele puzzel.

Het is mogelijk om voor een bepaald gebouw de eigenaren van 1832 tot heden op te sporen via de Kadasterarchiefviewer [4]. Ik heb dat gedaan voor de achttiende-eeuwse boerderij aan de Polderweg 240 in de Oost-Abtspolder. Met de viewer zijn de wijzigingen van eigenaren en perceelnummeringen via verschillende veldwerk- en hulpkaarten (zie afb. 5) en via wijzigingen in de kadastrale legger te vinden.

Historisch onderzoek

Afbeelding 4. Reconstructie huisnummerkaart Kethel-dorp.

HisGIS is bedoeld voor iedereen met interesse in kaarten, historie, huizen, namen, genealogie en grondbezit. De onderliggende gedachte is dat de combinatie van veelsoortige gegevens in tijd en ruimte de gebruiker – van wetenschapper tot scholier en cultuurtoerist – een wereld aan mogelijkheden biedt om zijn kennis en inzicht te vergroten. Doel op langere termijn is de realisering van een basissysteem voor het opslaan en ontsluiten van ruimtelijke historische en landschapshistorische informatie voor heel Nederland. Daarbij valt behalve aan archivalische, administratieve en archeologische data ook te denken aan diverse soorten gedetailleerde kaarten, zoals topografische, geologische, thematische en manuscriptkaarten, alsook aan hoogtebestanden. Voor serieuze wetenschappelijke studies wordt op aanvraag toegang verleend tot de basisdata en de vectorbestanden.

Tijdmachines

Afbeelding 5. Veldwerkkaart van perceel B986 bij eigendomswisseling rond 1858.

Het HisGIS dient voor stedelijke nederzettingen tevens als grondslag voor zogenoemde Time Machines ofwel Tijdmachines. Per stad of gemeente kunnen via ‘huisnummerkapstokken’ de adressen gereconstrueerd en gerelateerd worden aan het HisGIS, zodat daaraan allerhande data over bewoners, eigenaars en functies door de tijd heen gekoppeld kunnen worden.

Een voorbeeld van een Nederlandse Tijdmachine is Leeuwarden, die in maart 2019 is gelanceerd [5]. Voor deze Tijdmachine zijn gegevens uit oude belastingregisters, volkstellingen, bevolkingsadministraties, ansichtkaarten en het kadaster verzameld en aan elkaar verbonden. Door een huis of perceel aan te klikken op de kaart verschijnen alle gegevens gebundeld in beeld. [6]

Een ander voorbeeld is de Amsterdamse Tijdmachine (ATM). Met ATM kunnen gebruikers uiteindelijk terug in de tijd reizen en door de stad navigeren op het niveau van buurten, straten, huizen, kamers, en uiteindelijk inzoomen op de foto’s die de muren sieren. De systematische koppeling van datasets uit verschillende bronnen stelt gebruikers in staat historische informatie op te halen, openbare interfaces te ondersteunen en nieuwe vragen te stellen over bijvoorbeeld culturele evenementen, het dagelijkse leven, sociale relaties of het gebruik van de openbare ruimte in de stad Amsterdam [7].

Referenties

Auteurs

Afbeelding voor Ed Visser

Ed Visser

Ed was adviseur geo-informatie bij de gemeente Den Haag.

Volledige biografie