Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenHoe kaartenmakers de wereld in beeld brachten

Hoe kaartenmakers de wereld in beeld brachten

Vrijdag 18 juni 2021Afbeelding Hoe kaartenmakers de wereld in beeld brachten

 Op 15 februari 2021 hield dr. Marco van Egmond, conservator bijzondere collecties, in het kader van het Studium Generale-programma van de Universiteit Utrecht een historisch-kartografische lezing: Hoe kaartenmakers de wereld in beeld brachten. Deze videopresentatie zal nog geruime tijd op het internet te bekijken zijn.

Matthew Edney, de leider van het wereldomvattende History of Cartography-project, heeft net een boek gepubliceerd (Cartography: The Ideal and Its History, 2019) waarin hij stelt dat de kartografie te lijden heeft van een elftal ‘preconceptions’, ofwel foute vooroordelen. Marco gooide het over een andere boeg; hij bracht in het kort een geschiedenis van de kartografie opgehangen aan een achttal hardnekkige ‘mythes’, die hij vervolgens ontkrachtte. En passant, om zijn betoog te ondersteunen, liet hij een leuke selectie van het fraaie materiaal zien van de kaartencollectie die de Utrechtse universiteit rijk is.

Enthousiasme voor oude kaarten

Edney en Van Egmond hadden één gemeenschappelijke mythe/vooroordeel, namelijk dat recentere kaarten nauwkeuriger zouden zijn dan oudere (en dat ontkrachtte Marco door Van Deventers plattegrond van Utrecht uit 1560 te vergelijken met die van Blaeu uit 1650, waarbij de eerste veel nauwkeuriger bleek) [maar, zoals dat ook bij Edneys ‘misvattingen’ het geval is, dat is een uitzondering en meestal gaat die ‘mythe’ wél op, red.]. Een aantal begrippen had iets beter uitgelegd kunnen worden (zoals de stelling dat een kaart een ‘sociale constructie’ is of wat nu precies een prototype van een kaart is), maar het was een ongedwongen, toegankelijke presentatie die zeker het gehoor enthousiast maakte voor de studie van oude kaarten. Ook oude kosmografische geschriften – waar deze curator ook voor verantwoordelijk is – werden knap in het betoog verweven.

Paskaart van Europa door Willem Jansz, Pieter en Joan Blaeu, 1677 (Universiteitsbibliotheek Utrecht, MAG: Utenhove fol 88 Lk Rariora)

Copyright traps

Bij de vermeende nauwkeurigheid of objectiviteit van recente kaarten bracht Marco de ‘copyright traps’ ter sprake, het bewust fouten opnemen in een stadsplattegrond om andere uitgevers die dat kaartbeeld overnemen vervolgens voor aantasting van het copyright te kunnen aanspreken. Onder dezelfde noemer vallen de vertekeningen waarmee onze topografische dienst het bestaan van militaire terreinen en forten trachtte te verdoezelen, een poging die blijkens de Sovjet-Russische kaarten van Nederland uit de Utrechtse collectie, ook niet gewerkt heeft.

Mythe van de handschoen

Andere mythes die Marco doorprikte waren dat het noorden altijd boven moet staan, dat men vroeger dacht dat de aarde plat was, of dat kaarten eigenlijk pas vanaf de renaissance vervaardigd worden. De laatste, achtste mythe die hij signaleerde – en daarin verraadde zich de kaartbeheerder – was dat men oude kaarten met handschoenen zou moeten aanvatten. We hebben die misvatting aan Boudewijn Büch te danken, die het bij zijn tv-presentaties van oude boeken praktiseerde, maar door handschoenen aan te doen verlies je het contact met de objecten waardoor ze juist makkelijk beschadigen.

Na de presentatie (die nog te zien is op www.sg.uu.nl/video/2021/02/hoe-kaartenmakers-de-wereld-beeld-brachten) stelde de moderator de vragen die door het gehoor voorafgaand aan en tijdens de presentatie gesteld waren, waarbij vooral het gebruik van kaarten aan de orde kwam.

Dit verslag is de eerste van vier. Onze redacteuren keken naar de online serie ‘In kaart gebracht’ van Studium Generale van de Universiteit Utrecht. Ze brengen een kort verslag uit van hun kijkervaring. In dit nummer van Geo-Info de eerste twee lezingen. In Geo-Info nummer 3 brengen we de laatste twee. De livestream en artikelen in deze serie zijn te vinden via: www.sg.uu.nl/series/kaart-gebracht.

 

  1. Hoe kaartenmakers de wereld in beeld brachten (dr. Marco van Egmond)
  2. What makes maps fair? (dr. Britta Ricker)
  3. De geheimen van de zeebodem (dr. Furu Mienis)
  4. Kunnen we met hoogtekaarten een ramp voorkomen? (prof. dr. ir. Ramon Hanssen)

Auteurs

Afbeelding voor Ferjan Ormeling

Ferjan Ormeling

Volledige biografie