Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenMijksenaar award voor de complete serie bosatlassen

Mijksenaar award voor de complete serie bosatlassen

Dinsdag 29 maart 2022Afbeelding Mijksenaar award voor de complete serie bosatlassen

De vijfde Paul Mijksenaar Award is toegekend aan Noordhoff Atlasprodukties voor ‘de’ Bosatlas – dat wil zeggen de gehele serie – waar ook de vroegste edities van geestelijk vader en uiteindelijke naamgever Pieter Roelf Bos deel van uitmaken; ook al verschenen die aanvankelijk (vanaf 1877) onder de titel Schoolatlas der geheele aarde. Pas in 1968 verschijnt voor het eerst een uitgave met het woord ‘Bosatlas’ in de titel (dat was de 46ste druk).

De Mijksenaar Award is uitgereikt in kleine kring, op donderdag 18 november 2021 in het aardrijkskundelokaal van Het Amsterdamsch Lyceum, een schitterend schoolgebouw dat dateert uit 1920 en is gelegen aan het hoofdstedelijke Valeriusplein. De plechtigheden zijn ook opgenomen en de videoregistratie, met een bijdrage van schrijver en cabaretier Kees van Kooten, komt online beschikbaar op de website van de Mijksenaar Award. De Paul Mijksenaar Design for Function Award is bedoeld als erkenning voor vaak anonieme ontwerpen waarin bruikbaarheid vooropstaat. Eerdere winnaars van de prijs waren onder andere de montage-instructies van IKEA en de Amsterdamse ‘Puccini-methode’.

Contstant verbeterd

De Bosatlas is sinds 1877 uitgegroeid tot een educatief icoon met een ontwerp waarin niets overbodig is. De grafische vormgeving van de Bosatlas richtte zich vanaf de eerste druk op de leesbaarheid en de helderheid van het kaartbeeld. Dit is ook voor kaartenmakers na Bos altijd een leidraad geweest. Kartograaf Ferjan Ormeling omschrijft deze modernistische eigenschap als ‘crisp’, die zich vanaf 1981 vooral manifesteert in het groeiend aantal thematische kaarten.

Constante verbetering was steeds het uitgangspunt van de makers; men luisterde goed naar de jonge gebruikers en hun leraren. Nieuwe inzichten leidden tot uitbreidingen, bijvoorbeeld met thematische kaarten. Deze kaarten vormen de verborgen achtergrond van de zichtbare wereld en zo de ruggengraat van de huidige atlas. De eis aan de bruikbaarheid heeft ertoe geleid dat spectaculaire kaarten wat kleur en reliëfwerking betreft soms zijn opgeofferd.

Uit het juryrapport

De Paul Mijksenaar Design for Function Award is gebaseerd op de drie voorwaarden voor een goed ontwerp, die de Romeinse architect Vitruvius (ca. 85 – 20 v. Chr.) formuleerde als: firmitas, utilitas en venustas, die ik ruwweg vertaald heb als: betrouwbaarheid, bruikbaarheid en schoonheid. Nominaties voor de award moeten op alle drie de criteria maximaal scoren.

Het moge duidelijk zijn dat zeker ten aanzien van de betrouwbaarheid en de bruikbaarheid het optimale resultaat bereikt is. Men kan zich geen betere atlas wensen… Schoonheid blijft natuurlijk een kwestie van smaak – maar toch ook weer niet helemaal, en wel in de vorm van esthetische eisen aan harmonie, evenwichtigheid en ordening. Ontegenzeglijk zijn in 55 Bosatlas-edities de kaartbeelden een lust voor het oog, en natuurlijk reden voor mij als ontwerper om in de presentatie van vandaag er de nadruk op te leggen.

De eis aan bruikbaarheid heeft er soms toe geleid dat spectaculaire kaarten wat kleur en reliëfwerking betreft zijn opgeofferd. Maar een zekere rust en terughoudendheid hebben bewezen – zeker na 55 edities! – bevredigender te zijn. Zoals dat ook geldt voor de inrichting van de eigen woning en van kantoren, luchthaven en musea.

De onderwijzer Bos had zeker oog voor het esthetische aspect en schrijft over de Nederlandse volksaard in zijn Leerboek der Aardrijkskunde uit 1875 dat aan zijn atlas voorafging: ‘Die neiging voor ‘t praktische doet wel eens de poëzie in ‘t leven voorbijzien’. En dat gemis maken de Bosatlassen tot op de dag van vandaag, ruimschoots goed…

Zonder enige aarzeling is daarom de 5e Paul Mijksenaar Design for Function Award toegekend aan de Bosatlas, en dan niet aan een enkele editie maar voor de gehele serie – eigenlijk een oeuvreprijs dus – waar ook de oorspronkelijke schepper Pieter Roelf Bos postuum deel van uitmaakt. De prijs gaat niet alleen naar alle opeenvolgende redacteuren en kaartontwerpers, maar zeker ook naar uitgeverij Noordhoff Atlasprodukties die het zo lang heeft volgehouden

Amsterdam, november 2020

Groepsfoto van de prijswinnaars en sprekers, op de achtergrond een foto van het aardrijkskundelokaal, begin 20e eeuw. De nieuwe ‘Bosatlas van weer en klimaat’ was een cadeau van Noordhoff. Van links naar rechts: Tjeerd Tichelaar en Menno Bolder (Noordhoff), Kees van Kooten, Peter Vroege, Paul Mijksenaar. (Foto: Janiek Dam)

Prijsuitreiking

Bij de prijsuitreiking waren een twintigtal (in)direct betrokkenen aanwezig. Zij luisterden met veel plezier naar feestredenaar Kees van Kooten, die onnavolgbaar en amusant herinneringen ophaalde aan zijn eigen Bosatlas, en aan zijn dramatische ervaringen met oriëntatie in het algemeen en kaartlezen in het bijzonder, gedurende zijn militaire diensttijd in de Drunense duinen. Alle toehoorders waren getroffen toen Van Kooten erop wees zich voor de gelegenheid speciaal te hebben gekleed in een bruin kostuum: de kleur die de bruine Atlas der gehele aarde zoals hij die zich herinnerde, het dichtst benaderde. Paul Mijksenaar nam de aanwezigen mee op een excursie aan de hand van een uitvoerig beeldessay, dat tal van verrassende vormgevingstechnische observaties bevatte, zowel ten aanzien van de Bosatlas als van andere kartografische producten. Bijzondere aandacht ging uit naar details op plattegronden van de metro in Tokyo. Ook werd de uitgebreide versie van het juryrapport integraal voorgelezen.

Namens Noordhoff Atlasprodukties nam Peter Vroege samen met enkele collega’s de Mijksenaar Award in ontvangst, waarna een dankwoord gesproken werd. Ter plekke werd gedemonstreerd hoe de Award kon worden gedemonteerd om deze handig en makkelijk te kunnen vervoeren.

Voorbereiding

Bij de voorbereiding van de toekenning van de Mijksenaar Award heeft Paul Mijksenaar zich terdege gedocumenteerd door alle 55 Bosatlassen te bekijken bij het Allard Pierson van de Universiteit van Amsterdam, de enige openbaar toegankelijke collectie in Nederland waar ze allemaal worden bewaard. Bovendien maakte hij gebruik van de Biografie van de Bosatlas van Ferjan Ormeling, een uitgave uit 2005. En uiteraard ontleendeMijksenaar heel veel gegevens – in woord en beeld – aan de zeer rijke en uitvoerige digitale presentatie / expositie die is vervaardigd door dr. Marco van Egmond, in samenwerking met Ferjan Ormeling en andere collega’s van de Universiteit van Utrecht.

Auteur

Afbeelding voor Reinder Storm

Reinder Storm

Conservator Kartografie, Geografie en Reizen bij het Allard Pierson, de Collecties van de Universiteit van Amsterdam

Volledige biografie

Reacties

    Plaats een reactie

    Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.



    Gesponsorde berichten