Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenOp zoek naar onderwijs in landmeetkunde

Op zoek naar onderwijs in landmeetkunde

Dinsdag 1 december 2020Afbeelding Op zoek naar onderwijs in landmeetkunde

Landmeetkunde is een belangrijk vak binnen de geo-informatie toepassingen, maar de laatste jaren onzichtbaar. De waarde en betekenis van landmeetkunde zijn onverminderd groot voor bijvoorbeeld geometrische kwaliteitsborging, betrouwbare navigatie-oplossingen en terugdringing van faalkosten in de bouw en infra. Eén van de redenen waarom Geo-Info afgelopen voorjaar een speciaal nummer uitbracht over dit onderwerp. In dit artikel gaan we op zoek naar landmeetkundeprogramma’s binnen het huidige opleidingsaanbod op alle niveaus.

In de eerste helft van de vorige eeuw bevorderde vooral het Kadaster de oprichting van academische landmeetkunde opleidingen. Eerst aan de Landbouwhogeschool Wageningen en later ook aan de Technische Hogeschool Delft (geodesie). In 1954 volgden de Landmeetkunde opleiding aan de gespecialiseerde ‘bouw’ HTS in Utrecht (de latere Hogeschool Utrecht) en Landmeetkunde opleidingen aan vier mbo-scholen (Breda, Arnhem, Hengelo en Groningen). Eind vorige eeuw was de grote bloeitijd van al deze opleidingen, die ondertussen allemaal geodesie als naam droegen. Rond de eeuwwisseling nam het studentenaantal echter snel af en bleef alleen de hbo-opleiding Geodesie/Geo-informatica in Utrecht nog 15 jaar onder die naam bestaan. Zowel de TU- als de mbo-opleidingen zijn onder andere namen en constructies doorgegaan. Studentenschaarste is al die tijd echter een issue gebleven. Ondertussen ontwikkelden alle opleidingen een bredere scope met geo-ict, kartografie en aardobservatie, omdat de vraag uit de beroepspraktijk steeds breder werd. De TU Delft zette het onderwijs uiteindelijk voort in twee nieuwe masteropleidingen bij verschillende faculteiten: Geomatics en Geoscience. De mbo-opleidingen Geodesie stopten vrij abrupt met de zelfstandige opleiding en landmeten werd een keuzeprogramma bij infra en later bouwinfra. Helaas kozen ook hier maar weinig studenten voor dit programma. Landmeetkunde kon hierdoor wel op veel meer locaties gekozen worden, maar er bleken slechts enkele mbo-instellingen hierin actief, zoals de Friesche Poort in Drachten. In een poging om de keuze van deelnemers richting landmeetkunde te stimuleren door onderlinge samenwerking, ondersteunde de stichting arbeidsmarkt geo (SAGEO) vele initiatieven. De succesvolste was de landmeetweek op Ameland, die docent Sym Timmermans van Friesche Poort organiseerde. Een ander resultaat van het werk van SAGEO is de komst van het SOMA college in Harderwijk, dat opleidingen landmeetkunde aanbiedt.

Landmeetkunde wordt ook onderwezen aan andere instellingen zoals eigen opleidingen bij Kadaster, Rijkswaterstaat en ingenieursbureaus, particuliere opleidingen zoals bureau Zondag en Geo-ICT en natuurlijk als onderdeel van andere opleidingen zoals Civiele techniek, Hydrografie (nu: Ocean technology, MIWB Terschelling) en in de groene sector. Ook veel andere opleidingen uit de geo-info sector besteden aandacht aan inwintechnieken zoals de vele geografie (en verwante) opleidingen en de twee (voormalige) Geo-media & Design opleidingen.

SOMA College Harderwijk

De Middenkaderfunctionaris Landmeetkunde is een vierjarige BBL-opleiding. Studenten lopen naast praktijk en theorie op school regelmatig stage bij erkende leerbedrijven. De opleiding biedt naast de algemeen vormende vakken: basismaatvoering, DTM-metingen, GIS (geografisch informatiesysteem), BIM (building information model), GPS-meting, werken met robotica, drones en 3D-scanners, omgaan met informatie (verzamelen, integreren, verwerken en uitzetten) en data-analyse. Studenten die de opleiding hebben afgerond kunnen werken voor bouw-, infra- of ingenieursbedrijven, maar ook voor de overheid. De landmeter is verantwoordelijk voor de maatvoering, het in- en uitzetten van grote en kleine projecten. Maar ook voor het op- en inmeten van terreinen en oppervlaktes van gebouwen en parkeerplaatsen en andere projecten. Het bijzondere aan landmeten is de combinatie van binnen en buiten werken. Naast het toepassen en gebruiken van de meest moderne IT-toepassingen en andere apparatuur zoals Total Station en GPS, leren studenten ook drone-mapping en scannen.

Ten slotte is het voor SOMA College belangrijk om vakmensen op te leiden die goed met alle verschillende partijen, vakmensen en omwonenden tijdens een project om kunnen gaan en goed kunnen communiceren. Ook deze vaardigheden komen tijdens de opleiding uitgebreid aan bod. Het SOMA College in Harderwijk is een mbo-vakschool waar jongeren uit heel Nederland opgeleid worden voor een prachtig beroep in de infra. Naast landmeetkunde zijn dat onder andere specialistische opleidingen tot graafmachinist, monteur van grondverzetmateriaal, stratenmaker en opzichter in de wegenbouw. De locatie is fraai gelegen op het Bouw & Infrapark: een voormalig kazerneterrein met grote zandvlaktes die continu afgegraven en weer volgegooid worden en met bestrating die steeds opnieuw gelegd wordt.

Studenten die van ver komen, kunnen door de week op de campus overnachten (in de voormalige kazernegebouwen) wat voor een mbo uniek is. Veel organisaties zoals Bouwend Nederland zijn ook gevestigd op het park.

Een opleiding volgen aan het SOMA College betekent leren in de praktijk. Omdat er ook op school veel praktijkmogelijkheden zijn, kunnen studenten de theorie direct praktisch toepassen. De bijzondere praktijklocatie en (landmeet)apparatuur zijn speciaal voor de studenten ingericht.

Hogeschool Utrecht

Met nog enkele studenten Geodesie/Geoinformatica in huis, worden al enkele jaren geen nieuwe studenten meer aangenomen. De opleiding is samen met andere opleidingen (Bouwkunde, Civiele techniek, Ruimtelijke ordening en Planologie, e.d.) opgegaan in de bacheloropleiding Built Environment. In deze nieuwe opleiding zijn delen van de opleiding Geodesie/Geo-informatica terug te vinden. In deze nieuwe opleiding zijn delen van de opleiding Geodesie/Geo-informatica terug te vinden. In het eerste jaar is er een module ‘Hoe breng je een gebied in kaart?’, waar data-inwinning en geografische informatiesystemen aan de orde komen. In het tweede jaar wordt de module ‘Visualisatie in 3D’ aangeboden. In het derde jaar kan de student zich specialiseren in zeven richtingen. Eén van de richtingen is ‘Slimme data in de stad’ die zich richt op bouw- en geo-informatie in combinatie met big data. In deze richting kan de student vervolgens gaan afstuderen. Dat kan over BIM of GIS gaan, of een geodetisch onderwerp. De Hogeschool Utrecht kent naast de onderwijsinstituten ook vier kenniscentra. In het kenniscentrum Leren en Innoveren wordt binnen de onderzoeksgroep City at Risk geodetisch onderzoek uitgevoerd, bijvoorbeeld naar geodetische deformatieanalyse, als vervolg op het promotiewerk van Hiddo Velsink. Studenten van de opleiding Built Environment kunnen als afstudeerwerk of als onderzoeksproject binnen het semester ‘Slimme data in de stad’ in dit onderzoek participeren.

De modules van de oude opleiding Geodesie/ Geo-informatica over waarnemingsrekening zijn herzien en geactualiseerd en worden nu als losse cursussen aangeboden voor een ieder in de beroepspraktijk. Voor de cursussen is een nieuw dictaat geschreven met de titel: ‘Kleinste kwadraten en statistische toetsing’. De cursussen Geodataanalyse en Geodata-kwaliteit zijn op de website van de hogeschool te vinden. Over gespecialiseerde onderwerpen, bijvoorbeeld geodetische deformatieanalyse, worden topklassen gegeven.

TU Delft Geo-science

Zowel in de Master opleiding Civil Engineering als in Applied Earth Sciences is het mogelijk de track Geoscience and Remote Sensing te volgen. In deze track staat de veranderende aarde, op alle schalen, centraal. De veranderingen ontstaan door de groeiende wereldbevolking, verstedelijking, natuurlijke geofysische processen, landgebruik en klimaatverandering. Een centrale vraag is: hoe kunnen we ons begrip van de onderliggende processen verbeteren zodat we de juiste beslissingen voor de toekomst nemen? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, hebben we geavanceerde remote sensing technologie en innovatieve datascience en modelleringstechnieken nodig. Dat zijn dan ook de fundamenten van de track Geoscience and Remote Sensing. Klimaatverandering en natuurrampen zijn overstijgende thema’s binnen het programma, waarbij we gebruik maken van onze ‘Delftse methode’: empirische resultaten en hun interpretatie aanleveren als input voor het sociale debat.

Data-inwinningstechnieken spelen uiteraard een belangrijke rol binnen de track. Daarbij komt het gehele spectrum van landmeetkundige technieken aan de orde. In de verplichte vakken Geodesy and Remote Sensing en Geo-measurement Processing, leren alle studenten over geodesie in de brede zin, dus ook over inwinningstechnieken en dataverwerking. Daarnaast gaan alle studenten op veldwerk naar IJsland, waar ze zelf een meetcampagne opzetten, uitvoeren en verwerken. Ze maken daarbij gebruik van GNSS, waterpassen, tachymetrie, gravimetrie en InSAR. Doel is om de horizontale en deformaties en massaveranderingen ter plekke te analyseren. Die worden veroorzaakt door vulkanische processen, geothermische energiewinning, en plaattektoniek. Aan de studenten om dat te meten en interpreteren, zodat ze ervaring opdoen met het gehele ‘landmeetkundige’ proces van ontwerp, uitvoering, verwerking en interpretatie.

Verder worden binnen het curriculum een aantal keuzevakken aangeboden waarbij landmeetkundige technieken aan de orde komen:

  • 3D surveying of Civil and Offshore infrastructures: met name fotogrammetrie, laserscanning en bathymetrie;
  • GPS for Civil Engineering and Geosciences: GNSS voor een zeer breed scala aan toepassingen;
  • Gravity, Geodynamics and Climate Change: gravimetrie voor het meten van massaverandering en begrip van onderliggende processen;
  • En meer…: zie schema in figuur 1.

TU Delft Geomatics De MSc Geomatics is een zelfstandige opleiding van twee jaar (in totaal 120 EC) binnen de faculteit Bouwkunde. Met 40 studenten per jaar weliswaar iets kleiner dan de andere MSc Architecture, Urbanism and Building Sciences, maar daardoor niet minder herkenbaar. Zeker ook omdat het toepassingsdomein ‘for the built environment’ leidend is geweest voor de opzet van het curriculum. Landmeetkunde is de ‘traditionele’ betekenis van het woord, daad, en verbeelding is echter daarbij minder nadrukkelijk aangezet; in promotiemateriaal van de MSc Geomatics is de foto van een surveyor met kenmerkende driepoot met een tachymeter erop niet terug te vinden.

Dat wil echter niet zeggen dat het inwinningsgedeelte van de geo-information chain onderbelicht is. In tegendeel: alle studenten volgen het vak ‘Sensing Technologies’, waarbij het hele scala aan methoden en technieken om land te meten te land, ter zee, en vanuit de lucht wordt behandeld, waarbij ook de kwaliteitsaspecten worden benadrukt. Vervolgens gaat het vak ‘Positioning and Location Awareness’ verder in op GNSS, maar óók op wifi monitoring en -fingerprinting omdat juist daarmee de bebouwde omgeving en vooral ook de ruimte binnen gebouwen wordt afgedekt (de huidige terra incognita). De onderliggende referentiesystemen en kaartprojecties (RDNAPTRANS), en de wettelijke kaders (privacy!) komen natuurlijk ook aan bod. En de studenten waarderen het practicum (verzorgd door het bedrijf Geometius) waarbij op één middag zowel met GNSS-RTK als met een tachymeter het dak van de TU Delft bibliotheek wordt ingemeten enorm. Dus dan toch nog de driepoot met tachymeter en een stok met antenne.

Het beschrijven van de topografie en het modelleren ervan, komt ook nog uitgebreid aan bod in vakken als 3D Modeling en Digital Terrain Modelling, en Photogrammetry and 3D Computer Vision. Dit alles ingekleed met vakken als Geo DBMS, Geoweb Technology. Geo-Information Organisation and Legislation en Python Programming en afgesloten met het Syntheses Project, waarbij alles nog eens met elkaar in verband wordt gebracht in een praktijkomgeving. Al met al een zeer uitgebreide opleiding ‘landmeetkunde’ waarbij de student dan in het tweede jaar nog keuzevakken bij de aanpalende track Geosciences and Remote Sensing kan volgen en met een goed gekozen afstudeeronderwerp de MSc Geomatics kan afronden.

Conclusie

Er bestaat nog onderwijs in de onderscheidende vaardigheden (degelijke kennis van inwintechnieken en geometrische kwaliteit) die een landmeter onderscheiden van een gemiddelde geo-informatie beoefenaar, zelfstandige opleidingen zijn alleen nog in Harderwijk en bij enkele particuliere initiatieven te vinden. Dit staat in schril contrast met het buitenland: in onze beide buurlanden zijn ongeveer acht (België) of zelfs ruim twintig (Duitsland) landmeetkunde/geodesie opleidingen; alleen al in het hoger onderwijs. Het beroepsperspectief is daar wel anders: een landmeter-expert is een vrij beroep. Een beetje ondernemende landmeter heeft daarmee geld en status binnen handbereik. Wat we wel hebben gezien in het themanummer (Geo-Info 2020-3) is dat er veel en hoogwaardige landmeetkundige activiteit is in Nederland, die van grote betekenis is voor veel maatschappelijke ontwikkelingen. De zoektocht heeft aangetoond dat de kenmerkende vaardigheden van een landmeter nog steeds onderwezen worden, maar dan geïntegreerd binnen bredere kaders zoals bouw-ict, geo-ict en big data waarmee het landmeetkundige werk op de toepassing afgestemd wordt. Het onderwijzen van deze vaardigheden is echter geen vanzelfsprekendheid. Alle besproken opleidingen hebben met regelmaat worstelingen met het voortbestaan als gevolg van onzichtbaarheid, lage instroom of gebrekkige samenwerking, terwijl zich aan de andere kant in de praktijk een tekort aan gekwalificeerde medewerkers aftekent. Laten we blij zijn met deze mooie opleidingen en samen nadenken over mogelijkheden om landmeetkundig onderwijs en certificering zichtbaar en sterk te maken, op alle niveaus!

Afbeelding voor Eric Hagemans

Eric Hagemans

Volledige biografie