Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenSamen aan de slag

Samen aan de slag

Vrijdag 17 september 2021Afbeelding Samen aan de slag

Beste lezer,

Een kaart van Nederland, gewoonweg simpel, herkenbaar, niet te veel tierelantijntjes maar wel met erg veel lijntjes. Via social media kwam deze kaart in de afgelopen maanden weer eens langs, nadat er in 2020 al veelvuldig door belanghebbenden naar gekeken was. Met enig zoekwerk op internet blijkt de kaart twee titels te hebben: ‘Aantal samenwerkingsverbanden tussen gemeenten’ en ‘Bestuurlijk regionale ecosystemen, aantal samenwerkingsverbanden tussen gemeenten’.

Bij een snelle blik op de kaart zie ik lijntjes en veelal driehoeken, alsof het triangulatie betreft. Echter gaat het hier om de aantallen samenwerkingsverbanden. Hoe donkerder de lijnkleur, hoe groter het aantal. De kaart zegt overigens niets over de mogelijke kwaliteit of intensiteit van de samenwerkingen. Tevens is niet heel erg duidelijk hoe ver (afstand) er per gemeente nog samengewerkt wordt, en waarom er wel of geen verband bestaat met een naastgelegen gemeente of andere gemeenten binnen de provincie. En zijn alle samenwerkingsverbanden wel getoond?
Interessant om te zien: hoe verder zuidwaarts van de Randstad af, hoe groter het aantal samenwerkingsverbanden. Al geldt dit niet voor een enkele (kleine) regio, en zeker niet voor Noord-Overijssel. Vrijwel alle provincies lijken nauwelijks grensoverschrijdend verbonden te zijn, iets wat de lijnen goed weergeven.

Tot slot, de provincie Utrecht ziet er opeens een stuk groter uit. In de besprekingen hieronder leest u het hoe en waarom.

Peter Weenink, redacteur

Ad van der Meer
a.vandermeer6@upcmail.nl

Is het een kunstwerk? Is het een droedel? Nee, het is een kaart. Althans, in de basis. Het is primair een knappe illustratie van de bestuurlijke spaghetti in Nederland. Ik heb eens eerder een kaart gezien waarop met vlakkleur per gemeente het aantal samenwerkingsverbanden was weergegeven, maar daar kon je de clustering (wie met wie) niet uit afleiden. De hier besproken kaart lukt dat buitengewoon goed. Omdat hij niet is bedoeld om concrete relaties tussen afzonderlijke gemeenten te tonen, geeft het niet dat er geen namen of andere aanduidingen bij staan. De bekende contour van Nederland geeft voldoende houvast. Opvallend zijn de vele harde regiogrenzen die de kaart toont. Friesland, Groningen, Drenthe, Twente en Zeeland springen er duidelijk uit. Ook de scherpe bestuurlijke cesuur tussen Utrecht en Zuid-Holland is opvallend. Als het Rijk ooit nog eens een regionale bestuursindeling gaat ontwerpen, dan vormt deze kaart een prima startpunt.

De kleurstelling van de lijnen vergroot het dramatisch effect, en terecht. Want een paarse lijn tussen twee gemeenten betekent dat er dus 40 à 50 samenwerkingsverbanden tussen die twee gemeenten zijn. (Dat roept dan de vraag op of de gemeenten in Zuid-Limburg nog wel tijd hebben om iets anders te doen dan met de buurgemeenten samen te werken. Nog daargelaten het democratisch deficit van deze situatie.) Dat getal van 40 à 50 lijkt idioot, maar de Regioatlas noemt al 34 landsdekkende indelingen. En daar zijn dan de ‘losse’ intergemeentelijke samenwerkingsverbanden niet eens in meegenomen.
Is de vormgeving goed? Bertin zou er ongetwijfeld – en terecht – wat van vinden. Het is dan ook niet zozeer een kaart die feiten geeft, als wel een kaart die een impressie geeft. Ik zou hem niet aan de muur hangen omdat hij zo mooi is, maar wel (op kantoor) als vermaning richting collega-ambtenaren over waar we in hemelsnaam mee bezig zijn…

Paul van Diepen
Paul.vanDiepen@kadaster.nl

Deze keer blijven we met de te bespreken kaart vlak bij huis en op bekend terrein. Een verrassende kaart bovendien, die de bestuurlijke regio’s in Nederland zichtbaar maakt. Kartografisch gezien is het thema ‘mate van samenwerking’ mooi in beeld gebracht. Er is gekozen om een lijn tussen twee gemeenten te trekken als deze samen in minstens vijf samenwerkingsverbanden zitten. Waarom pas vanaf vijf is mij niet helemaal duidelijk, maar mogelijk zie je de ‘bubbels’ wat minder als je vanaf één begint weer te geven. De kleurkeuze in de legenda – hoe meer gedeelde verbanden des te donkerder de lijn – pakt goed uit. Zo zie je dat er in Zuid- Limburg veel meer verbanden zijn dan in bijvoorbeeld Gelderland. Verder is er geen afleidende poespas op de kaart weergegeven, alleen de functionele gemeente- en provincieindeling.

Door de oogharen bezien valt op dat een aantal provincies een autonome eenheid lijken te vormen, zoals Groningen, Fryslân, Drenthe en Utrecht. Andere provincies hebben een meer verdeeld karakter; Overijssel heeft duidelijk Twente en West-Overijssel, Noord-Brabant heeft drie goed te onderscheiden regio’s, en Gelderland, Noord-Holland en Zuid-Holland zijn meer diffuus van aard.

Opvallend is dat er weinig verbanden zijn tussen gemeenten uit verschillende provincies. Uitzondering hierop: Noord-Brabant en Zeeland. Ook opvallend is dat de Randstad als eenheid niet is terug te vinden op deze kaart. Tot slot kun je nog zien dat de nieuw gevormde gemeente Vijfheerenlanden zowel aan Utrecht als aan Zuid-Holland is gelinkt. Vijfheerenlanden is een samenvoeging van de Utrechtse gemeente Vianen en de Zuid- Hollandse gemeenten Leerdam en Zederik. Nog voor de definitieve keuze werd gemaakt tot welke provincie de gemeente zou gaan horen, tekenden de burgemeesters van Giessenlanden, Gorinchem, Leerdam, Molenwaard, Zederik en Vianen de intentieverklaring ‘Grenzeloos Samenwerken’ voor de regio Alblasserwaard- Vijfheerenlanden. De samenwerking zal doorgaan, ongeacht de provinciekeuze. Altijd leuk om zulke bijzonderheden terug te vinden op een kaart!

Ronald Bokhove
ronaldbokhove@cs.com

Gemeentelijke samenwerking is van alle tijden. Als je wettelijke taken krijgt toebedeeld en vrij bent in de uitvoering, kan het geen kwaad eens met de buren te overleggen over de aanpak. Als dat overleg dan structureel wordt of de aanpak gezamenlijk, heb je zo een verband. De gezamenlijkheid moet wel geformaliseerd zijn door een rechtspersoon. Twee keer per jaar vrijblijvend overleggen telt hier niet. Eén verband is ook onvoldoende voor een vermelding op de kaart. Wel logisch, zo zijn alle gemeenten aangesloten bij de VNG en als je elke gemeente dan verbindt met 351 andere, levert dat een onleesbaar spinnenweb op. Ook met de drempel van vijf verbanden is de leesbaarheid al in het geding. Twee nauw samenwerkende gemeenten die op grotere afstand van elkaar liggen, haal je er slechts met haviksogen uit. Nog een bezwaar: de kaart laat de intensiteit van samenwerken niet zien. Zo zijn er in Nederland steeds vaker ambtelijke fusies waarbij alle gemeentelijke taken door het verband worden uitgevoerd. Deze alomvattende samenwerking komt dan in de plaats van specifi eke samenwerkingsverbanden, maar omdat hier alleen het aantal verbanden wordt gevisualiseerd, kan de indruk ontstaan dat juist minder wordt samengewerkt.

Van dunne lijnen in oranjegeel op een witte achtergrond word ik niet enthousiast. Waarom niet breedte in plaats van grijswaarde als expressievorm, en accepteren dat je met deze informatiedichtheid moet overgaan tot een grotere schaal? De kaart geeft wel een mooi beeld van samenwerkingsclusters, maar voor de details moet je naar de site van de VNG waar alle onderliggende informatie overigens keurig is te vinden. De provinciegrens lijkt voor samenwerken een obstakel van formaat. Laat je niet misleiden door lijnen die die grens doorsnijden, een grillig grensverloop ligt hier bijna altijd aan ten grondslag. In 2019 is de Utrechtse gemeente Vijfheerenlanden ontstaan, waarin ook het voorheen Zuid- Hollandse Leerdam is opgenomen. Je ziet dat in 2020 de samenwerking met gemeenten als Gorinchem en Molenlanden nog standhoudt. Ik zou de geactualiseerde kaart over drie jaar weer eens willen zien. Wedden dat de blik dan nog meer op Utrecht gericht is?

Bronnen:

Overige ondersteunende bronnen:

Afbeelding voor Peter Weenink

Peter Weenink

Volledige biografie