Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenVerantwoord gebruik van ruimtelijke data

Verantwoord gebruik van ruimtelijke data

Vrijdag 17 september 2021Afbeelding Verantwoord gebruik van ruimtelijke data

Het verantwoord of ethisch gebruik van data en ook van ruimtelijke data krijgt meer en meer aandacht. Niet alleen wetgeving is belangrijk, ook recht doen aan publieke waarden is van belang, net als de vraag hoe we met elkaar om willen gaan. Het past bij de toegenomen bewustwording van ethische dilemma’s.

Het initiatief van de Spatial Data on the Web Interest Group van het World Wide Web Consortium (W3C) past goed in deze trend. Begin dit jaar heeft dit consortium een notitie uitgebracht waarin wordt ingegaan op wetgeving en de principes voor het ethisch delen van gegevens. De notitie is nog niet af en moet nog worden uitgebreid met inzichten vanuit een niet-Westerse invalshoek en met praktijkvoorbeelden. Verder is het een levend document dat verrijkt kan worden met hoe de ethische inzichten zich ontwikkelen.

W3C-nota

Voor wie hier minder bekend mee is, het W3C is een internationale gemeenschap die tot doel heeft om open standaarden te ontwikkelen om de langetermijngroei van het web te garanderen. Dit W3C heeft 19 januari 2021 een nota over het verantwoord gebruik van locatiedata uitgebracht onder de titel: ‘The Responsible Use of Spatial Data’ [1]. Deze nota is van de hand van de W3C Spatial Data on the Web Interest Group die sinds 2015 een samenwerking heeft met de Open Geospatial Consortium (OGC).

De notitie begint met de constatering dat het gebruik van data en de belangstelling voor ethiek toeneemt. Voor persoonlijke data zijn er wettelijke kaders, maar bieden die voldoende zekerheid over het verantwoordelijk gebruik van locatiegegevens? Juist ruimtelijke en temporele data zijn speciaal. Dit komt in een apart hoofdstuk van de notitie aan bod.

Locatiegegevens zijn speciaal

Ruimtelijke en temporele data hebben de eigenschap dat ze domeinoverstijgend zijn en als glue data verschillende domeinen kunnen verbinden. Deze eigenschap maakt dat de data bij ‘versluieren’ onbruikbaar worden. Met het versluieren van gegevens zijn deze niet meer herleidbaar naar een persoon. Door locatiegegevens te veranderen, werken ze niet meer als koppelvlak. Louter geanonimiseerde locatiegegevens kunnen gecombineerd met kennis en andere bronnen herleidbaar zijn naar personen. De Autoriteit Persoonsgegevens [2] stelt dat van dergelijke data te achterhalen is bij wie deze locatiegegevens horen en dat ze derhalve niet zomaar gedeeld mogen worden.

Ethische zorgen

De bestaande juridische frameworks worden besproken en de rol die ethische zorgen hebben bij het versnellen en aanscherpen van wetgeving. Binnen deze richtlijnen zijn voor persoonlijke data veelal de volgende rechten geformuleerd:

  • het recht op inzage
  • het recht om te weten
  • het recht om te worden ‘vergeten’
  • het recht op beperking van verwerking
  • het recht op rectificatie

De macht van de dataverzamelaars wordt als te groot gezien. Het zou vanuit ethisch perspectief beter zijn dat verschillende zaken die nu niet verplicht zijn, standaard geregeld worden om individuen te beschermen en ze controle over hun eigen data te geven. Juridische en ethische kaders hebben een belangrijke rol bij het vormgeven van wat als ‘verantwoordelijk’ kan worden beschouwd.

De richtlijnen zijn verschillend wat betreft scope, doel en publiek. De kernwaarden zoals transparantie, privacy, veiligheid, verantwoording en inclusiviteit zijn gemeenschappelijk. Er is binnen de richtlijnen weinig tot geen aandacht voor het speciale karakter van ruimtelijke data. Een framework gaat voor geolocaties een stap verder door deze als persoonlijke data te bestempelen. Vanuit Nederland is voor Geo4COVID in 2020 een ethische referentie opgesteld.

Ethisch data delen

Vanuit drie perspectieven van degenen die nauw met ruimtelijke data omgaan, worden de principes voor het ethisch delen van data besproken. De perspectieven zijn die van de ontwikkelaar, de gebruiker en de regelgever. De principes van ethische datadeling worden vanuit elk van deze drie perspectieven praktisch beschreven.

Voor de ontwikkelaar zijn vragen geformuleerd om het gebruik en de opslag van nauwkeurige locatiegegevens te onderzoeken en in het ontwerp expliciete keuzes te maken. Voor de rol van de gebruiker wordt ingegaan op de enorme toename van ruimtelijke data door de opkomst van de smartphone. Daarbij wordt opgemerkt dat lang niet iedere gebruiker overziet wat er met zijn of haar gedeelde data mogelijk is. De rol van de regelgever is om regels en richtlijnen op te stellen zodat de rechten (zoals hierboven genoemd) voor gebruiker en ontwikkelaar geïmplementeerd zijn.

Afsluiting

Hoe balanceer je tussen misbruik van geodata en de potentie hiervan om levens te redden? Wat zijn de spelregels hiervoor? Juist de actualiteit met COVID-19, het gebruik van apps waarbij continu data gedeeld worden en ook de ontwikkeling in technische mogelijkheden, zoals toenemend detailniveau, satellietdata en AI, maken duidelijk dat kaders en regels nodig zijn. Nieuwe mogelijkheden van de technologie en welke invloed een ontwikkelaar, eigenaar of gebruiker heeft, voeden de ethische zorgen. En die dragen vervolgens weer bij aan nieuwe of aangescherpte wetgeving.

Daadwerkelijk verantwoord omgaan met ruimtelijke data vraagt meer dan regeltjes volgen. Het is niet acceptabel dat verwerking van persoonsgegevens juridisch kwetsbaar is, zoals Ferd Grapperhaus moest melden over de werkzaamheden van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid. Hoe rechtvaardig de doelen ook lijken. Naast wat wettelijk vast te leggen is, is er behoefte aan een framework dat verder gaat dan de wet volgen, namelijk het ‘goed willen doen’ en werken volgens een ethische referentie die verder gaat dan een checklist, en als het ware vanuit overtuiging door je aderen stroomt.

Invloed COVID-19-pandemie

vanuit Nederland betrokken en ook mede-auteurs van de notitie. Zij vormen de verbinding met het Nederlandse initiatief ‘Wijs met locatie’ [4], een samenwerking van overheid (via Geonovum), het bedrijfsleven (via Geobusiness) en de wetenschap (onder andere VU Amsterdam).

Referenties

Afbeelding voor Inge La Rivière

Inge La Rivière

Volledige biografie