Ga door naar hoofdcontent
BlogsDe kracht van kaarten

De kracht van kaarten

Dinsdag 1 oktober 2019Afbeelding De kracht van kaarten

Volgens de Grote Winkler Prins Encyclopedie (7e druk, 1968) is kartografie het geheel van ‘wetenschappelijke en technische activiteiten die betrekking hebben op kaarten en hun vervaardiging’. Een recentere en meer specialistische bron (het leerboek Kartografie van prof. dr. F.J. Ormeling en prof. dr. M.J. Kraak) formuleert het iets concreter: ‘Kartografie is een methode voor visuele communicatie van ruimtelijke of geografische informatie.’ Wikipedia (september 2019) omschrijft kartografie als volgt: ‘Cartografie (door de beoefenaars doorgaans gespeld als kartografie) is de wetenschap en techniek om geografische ruimtegebonden informatie met analoge en digitale middelen in kaarten en verdere media inzichtelijk en aanschouwelijk te maken.’ Er is ook een zogenaamde startpagina voor kartografie. Die prijst zichzelf aan als: ‘een startpunt voor wie geïnteresseerd is in cartografie ofwel oude kaarten’.

De meeste mensen die desgevraagd over deze definities zouden nadenken, kunnen zich daar op den duur wel iets bij voorstellen: kartografie heeft betrekking op het maken van kaarten en kaarten zijn een weergave van de aarde, of in elk geval een stukje daarvan. Waar we ons ook bevinden, ‘een stukje van de aarde’ zien we bijna altijd wel. Weergaven daarvan ook heel erg vaak, maar dat betreft dan niet altijd een kaart. Niettemin is het verbluffend hoe regelmatig we in het dagelijks leven kartografische uitingen tegenkomen. Minstens even opvallend is eigenlijk hoe weinig we daarbij stilstaan, maar dat geldt voor zoveel dingen.

Je hoort iemand weleens zeggen dat hij of zij ‘van lekker eten houdt’. Ja, nogal wiedes: wie houdt er nou niet van lekker eten?! Met kaarten is iets anders aan de hand: iedereen houdt van kaarten. Alleen zijn de meeste mensen zich daar totaal niet bewust van. Je hoort het in het dagelijks leven ook maar zelden iemand zeggen, maar het is wel zo. Daar zijn tenminste drie redenen voor.

In de eerste plaats hebben we allemaal ‘een plek’ op de wereld. Een plek waar we geboren zijn, een plek waar we wonen of waar onze familie oorspronkelijk vandaan komt. Het is ook een zeer primaire menselijke behoefte om op ‘een plek’ thuis te zijn, of te willen zijn. De gehechtheid aan die plek, waar we thuis zijn of vandaan komen, komt tot uiting in het bijzondere gevoel dat kaarten oproepen. Kaarten vormen de materiële neerslag van dat typische gevoel van ergens op je plaats te zijn. Kaarten belichamen thuis voelen. En ook als de kaart een stukje van de wereld laat zien waar je je misschien helemaal niet thuis voelt of waar je domweg nog nooit van gehoord hebt, dan ken je toch de magische kracht van het medium, dat boeit en inspireert.

Een tweede reden waarom kaarten altijd tot de verbeelding spreken is de actualiteit ervan. Je kunt een kaart van honderden jaren oud bekijken, die kaart beeldt toch altijd óók de wereld af waar we nu nog steeds deel van uitmaken. Ook al ziet die wereld er nu soms anders uit. Ook al weten we nu dat kaartmakers zich vroeger wel eens vergisten. Ook al is het kaartbeeld ingrijpend veranderd door allerlei infrastructurele ontwikkelingen en aanpassingen. Door een kaart van vroeger te bekijken hebben we als het ware de mogelijkheid om ons te verplaatsen in tijd en ruimte. Je kijkt in het heden naar een momentopname uit het verleden. En dat verleden is in het geval van kaarten soms veel verder achter ons dan het moment dat de eerste fotografische opnamen werden gemaakt. En omdat oude kaarten vaak zo ongelofelijk precies en gedetailleerd zijn getekend, stimuleert dat de verbeeldingskracht enorm. Door goed naar de kaart te kijken – zeker als de afgebeelde plek goed bekend is – is het mogelijk ‘te reizen in de tijd’. En de ervaring leert dat iedereen met een beetje gevoel voor cultuur en historie daar geen weerstand aan kan bieden.

De derde reden dat mensen graag naar oude kaarten kijken is simpelweg omdat ze zo mooi zijn. Versierd met decoratieve elementen, uiterst gedetailleerd getekend en gegraveerd en vaak voorzien van schitterende kleuren. En dan soms ook nog opgenomen in indrukwekkende en omvangrijke atlassen. Nimmer mist het zijn uitwerking – wat overigens ook precies de bedoeling was.

Dat dit complex van persoonlijke, vreugdevolle en inspirerende sensaties het resultaat is van zoiets als ‘een methode voor visuele communicatie van ruimtelijke of geografische informatie’ staat zelden iemand bij stil. Vandaar deze column, zodat we ons realiseren wat wij ook in dit opzicht danken aan de kartografie.

Auteurs

Afbeelding voor Reinder Storm

Reinder Storm

Conservator Kartografie, Geografie en Reizen bij het Allard Pierson, de Collecties van de Universiteit van Amsterdam

Volledige biografie