Ga door naar hoofdcontent
BlogsKaartfanaat

Kaartfanaat

Donderdag 1 oktober 2020Afbeelding Kaartfanaat

Uitgemaakt worden voor een kaartfanaat vind ik over het algemeen geen probleem. Voor mij wijst het naar mijn passie voor mijn vak, de kartografie. Volgens Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal betreft het ‘een fanatiek beoefenaar, liefhebber, aanhanger van het eerste lid genoemde’. In dit geval de kaart. Dat lijkt onschuldig, maar kan op het randje zijn. Immers datzelfde woordenboek stelt bij het lemma fanatiek: ‘het genoemde in zeer hoge of overdreven graad zijnde’, maar ook ‘door een blinde ijver gedreven’. Dat eerste vind ik onschuldig, dat laatste kan gevaarlijk zijn.

Waarom begin ik hier over? Onlangs werd ik in een discussieforum uitgemaakt voor een kaartfanaat. Het was niet echt persoonlijk, niet met naam en toenaam, maar het ging wel over de kartograaf. En het was duidelijk dat de schrijver van het commentaar de kartograaf in tweede betekenis van fanatiek aanduidde. En ik ben fanatiek genoeg om me dat vervolgens aan te trekken. De schrijver verweet de kartografen te strak in de leer te zijn en de kartografische ontwerpwegels tot het uiterste te willen doordrijven zonder dat dit volgens die schrijver iets uitmaakte. En om dat laatste gaat het nu juist.

De illustratie bij deze column speelde een cruciale rol in de forumdiscussie. Beide kaarten, waarvan hier slechts een detail, zijn kort na de uitbraak van COVID-19 in Nederland op internetnieuwssites te vinden geweest. Eerst verscheen de linker kaart en kort daarna de rechter kaart. Het kaartdetail links geeft het aantal positieve tests COVID-19 gevallen per gemeente weer in een choropleeth. Voor de gemeenten in de drie hoogste klassen wordt bovendien het aantal gevallen ook nog via een cijfer vermeld. Het kaartdetail rechts geeft het aantal besmettingen per 100.000 inwoners weer in een choropleeth. De kaart links bevat een fundamentele veelgemaakte kartografische fout, namelijk het weergeven van absolute getallen in een choropleeth. Door deze fout is het vergelijken van de gebieden in de kaart niet goed mogelijk omdat deze nagenoeg altijd van grootte en vorm verschillen. Een groot gebied in dezelfde klasse als een klein gebied zal perceptueel altijd meer aandacht krijgen, en het kaartbeeld daardoor vertekenen. Het toevoegen van de getallen helpt ook niet echt, omdat je niet makkelijk patronen kunt afleiden. Een alternatief is een kaart met symbolen die in grote verschillen, maar met 350 gemeenten in een kaart van kleine afmeting is dat ook niet ideaal. Overigens werd deze oplossing tijdens de eerste fase van de pandemie nog wel gebruikt toen het aantal gemeenten met gevallen nog klein was. In de rechter kaart zijn de waarden genormaliseerd (waarde per 100.000 inwoners) en is een chorpleeth wel de juiste kaartvorm.

Het suggereren van deze oplossing was indertijd op het forum de reden van de verhitte discussie. Er werd geringschattend op gereageerd met de opmerking dat alleen fanatieke kartografen zich hier druk om kunnen maken. Dat is waar, maar wel in de eerste betekenis van het woord fanatiek. En maakt het wat uit. Jazeker. Stel je bent de minister en moet maatregelen nemen. Op basis van de linker kaart is dat lastig. Er lijkt overal wat aan de hand te zijn, terwijl in rechter kaart het duidelijk is dat de problemen zich vooral afspelen in het oosten van Noord-Brabant. Het lijkt me duidelijk dat het terecht is dat de kartograaf fanatiek blijft strijden voor een zo goed mogelijke weergave van de feiten om via de kaart mede te kunnen bijdragen aan oplossingen van maatschappelijke problemen.

Zelfs de fanatieke kartograaf realiseert zich natuurlijk dat de kaart niet het enige antwoord is. Meerdere factoren spelen een rol, zoals bijvoorbeeld ziekenhuiscapaciteit. Als die in een rood gebied op de (rechter) kaart meer dan voldoende is de situatie relatief gezien vermoedelijk minder problematisch. De kaart met het aantal gevallen per 100.000 inwoners per gemeente is slechts een van de variabelen. Een synthese kaart gebaseerd op meerdere variabelen op een juist geografisch schaal niveau is waarschijnlijk nog beter bruikbaar. De kartograaf moet fanatiek blijven werken aan de meest geschikte weergave, en de gebruiker moet zich altijd kritisch blijven afvragen: wat zie ik.

Afbeelding voor Menno-Jan Kraak

Menno-Jan Kraak

Volledige biografie