Ga door naar hoofdcontent
LiteratuurAtlas van een bezette stad

Atlas van een bezette stad

CategorieAtlas bespreking
Datum01/02/2020
Auteurs
Afbeelding voor Atlas van een bezette stad

Auteur Bianca Stigter. Uitgeverij Atlas Contact. 560 pagina’s. Gebonden. Harde kaft. ISBN 978 90 450 2957 3. Verkoopprijs € 59,95.

Overal in Amsterdam bevinden zich zichtbare en onzichtbare sporen van de oorlog. NRC-redacteur Bianca Stigter bundelde bekende en onbekende verhalen in een kloeke uitgave van bijna 600 pagina’s. Een atlas in de klassieke betekenis van het woord is het niet, daarvoor is het aandeel aan kaarten en grafieken te gering. Toch speelt de geografie – en vooral de vraag ‘waar gebeurde het?’ – een belangrijke rol, omdat alle oorlogsrelevante gebeurtenissen in de hoofdstad gerangschikt zijn op adres. De atlas leent zich dan ook goed als naslagwerk voor nadere verkenningen, al is de omvang en vooral het gewicht van bijna 3 kilo wat aan de hoge kant om als reisgids door te gaan.

Als eerste ingang voor de ordening is de wijkindeling van Amsterdam aangehouden, die op zijn beurt weer is onderverdeeld in postcodegebieden. Niet dat die tussen 1940 en 1945 al bestonden, maar het maakt de toegankelijkheid van de atlas er wel groter door. Per wijk is een paginagrote overzichtskaart opgenomen waarop met puntsymbolen de betekenis is aangegeven van de betreffende locatie. Dat kunnen gebouwen zijn die de Duitse zaak dienen als politiebureaus, gevangenissen en marine-etablissementen. Daartegenover staan objecten die voor het verzet werden gebruikt zoals steunpunten van de Binnenlandse Strijdkrachten, onderduikadressen of locaties waar persoonsbewijzen of voedselbonnen werden vervalst of buitgemaakt. Ook de Jodenvervolging wordt zichtbaar met het karteren van deportatiecentra, Joodse wijken en markten en locaties waar geroofd Joods bezit werd opgeslagen en verkocht.

Welkom

Een ongemakkelijk gevoel geven de foto’s waarop de bezetter op 15 mei 1940 door delen van de bevolking hartelijk welkom wordt geheten. Met enthousiasme en de Hitlergroet worden de Duitse jeeps bij de Berlagebrug toegejuicht. Nog dezelfde dag wordt voor het stadhuis in alle openheid de stadskaart van Amsterdam aangeboden aan de Duitse commandant Major Brückner, opdat de Duitsers zich tot snel thuis zouden voelen en de weg zouden vinden in de stad. Datzelfde ongemak bekruipt je ook bij het zien van de detailkaarten van de Dienst Publieke Werken, waarop pijnlijk nauwkeurig per bouwblok de verhouding tussen Joodse en niet-Joodse bewoners is gekarteerd.

Voedselpositie rond de Tweede Wereldoorlog, uitgedrukt in calorieën per dag. Diagram: Gerd Arntz, 1946 (bron: Atlas van een bezette stad).

Behalve de locatie-aanduidingen bevat het boek bevat meer interessante kaarten en diagrammen zoals een door een ooggetuige getekende situatieschets van de schietpartij op de Dam op 7 mei 1945, waarbij 32 veelal feestvierende Amsterdammers de dood vinden en meer dan honderd gewond raken. Dat er in de winter van 1944/1945 honger wordt geleden in de grote steden is bekend, de atlas maakt het zichtbaar met diagrammen die tonen hoe de voedselpositie dramatisch verslechtert naarmate de oorlog vordert tot er in laatste winter vrijwel niets meer beschikbaar is. Ook is een kaart opgenomen van de verdedigingswerken op het Museumplein, dat tot 1951 nog IJsclubterrein heette. Hier zetelt het hoogste Duitse civiele gezag en de ‘Wehrmachtkommandatur’. Op het terrein marcheert de WA, Himmler inspecteert er de troepen en Mussert en Seys-Inquart spreken er het volk toe. Vanwege de symbolische betekenis van het plein wordt het zwaar verdedigd en voorzien van ondergrondse gangen, luchtdoelgeschut en bunkers.

Verdedigingswerken Museumplein, 1944/1945 (bron: Atlas van een bezette stad).

Functieverloop

Wat opvalt bij de beschreven gebouwen is dat de functie ervan tijdens de oorlog vaak wijzigt. Verhuisbewegingen zijn aan de orde van de dag. Dat is niet vreemd als je bedenkt dat het verzet door (dreigend) verraad vaak een andere plek moest zoeken, dat voor geconfisqueerd (Joods) onroerend goed anderen in de rij stonden en dat het verloop van de oorlog ook zorgde voor onrust en een bijbehorende verschuiving van activiteiten bij de bezetter.

De atlas is niet goedkoop. Wie uitsluitend op zoek is naar kaarten met begeleidende teksten kan deze uitgave beter links laten liggen. Door de gekozen opzet met locatiegerelateerde verhalen wordt de oorlog wel heel persoonlijk en tastbaar, dus iedereen met enige historische en/of Amsterdamse belangstelling zou de aanschaf toch moeten overwegen. Vele interessante foto’s en een aantal bijzondere kaarten en diagrammen krijg je dan op de koop toe.

Afbeelding voor Ronald Bokhove

Ronald Bokhove

Volledige biografie

Blijf je op de hoogte?

Ben je werkzaam in de geosector of in een aanpalend vakgebied? Of ben je gewoonweg geïnteresseerd in het geo-vakgebied?

Schrijf je nu in voor de GIN nieuwsbrief.

Zo blijf je op de hoogte van alle ontwikkelingen binnen de geo informatie wereld.