Ga door naar hoofdcontent
LiteratuurAtlassen van de Tweede Wereldoorlog

Atlassen van de Tweede Wereldoorlog

CategorieAtlas bespreking
Datum01/12/2020
Auteurs
Afbeelding voor Atlassen van de Tweede Wereldoorlog

Dit artikel bespreekt drie atlassen over hetzelfde onderwerp, de Tweede Wereldoorlog, maar elk voor een volstrekt andere doelgroep. De Bosatlas is vooral gericht op de bewustwording van schoolkinderen hoe de vrijheid in WOII en daarna aangetast werd door fascisme en communisme. De Swanstons hebben de belangrijkste veldslagen en operaties in kaart gebracht, en het team van Franse historici dat de WOII in Infographics verbeeldde wil ons aan de hand van diagrammen nieuw inzicht geven in de getalsmatige verhoudingen van manschappen en materieel achter die operaties.

Alle drie de atlassen hebben een onderverdeling in hoofdstukken of secties (Bosatlas 90, Swanstons 78 en de Franse 53) die nauwelijks vergelijkbaar zijn en duiden op de vele verschillende visies die mogelijk zijn op de oorlog. De Bosatlas behandelt de oorlog helemaal vanuit Nederlands perspectief, de Infographics atlas verwaarloost de oorlogsvoering in Afrika, het Midden-Oosten en Azië, en de Swanstons geven het beste mondiale overzicht van het conflict. De Bosatlas gaat uitgebreid in op wat er daarna gebeurd is als gevolg van de uitkomsten van WOII, de Franse atlas een beetje en de Swanstons niet.

Atlas van de Tweede Wereldoorlog. De belangrijkste veldslagen en operaties in kaart gebracht

Door Alexander en Malcolm Swanston. Uitgave van Librero, Kerkdriel. Pagina’s: 399 waarvan 11 register. Formaat: 24×19 cm met 188 kaarten, 185 foto’s, 15 diagrammen en een twintigtal andere soorten illustraties. De Engelse uitgave van dit werk verscheen in 2008 bij Cartographica Ltd., UK. De vertaling van de Nederlandse editie verzorgden Tom Mes en Rob Pijpers. ISBN 9789089981899. Prijs € 14,95.

Het is indrukwekkend hoeveel informatie in dit boek is samengebracht. De formule van het boek bestaat uit de opsplitsing van de oorlog in 78 onderdelen (zoals de slag om Stalingrad, Operatie Market Garden en het Ardennenoffensief), die elk apart met kaarten en foto’s zijn geïllustreerd. Al die onderdelen worden met een plezierig lezende lopende tekst begeleid en toegelicht. Het gaat niet om Nederland – de Duitse aanval op 10 mei en het bombardement op Rotterdam worden niet eens genoemd, noch de Amerikaanse bezetting van Curaçao en Suriname – alleen Operatie Market Garden krijgt een eigen hoofdstuk, en dat klopt met de opzet van de auteurs om alleen de belangrijkste veldslagen en operaties van de oorlog in kaart te brengen. De teksten zijn goed vertaald, bij de plaatsnamen speelt soms een gebrek aan geografische kennis de vertalers parten: Litouwen is geen vrije stad onder de Volkenbond (p. 15), en namen van huidige staten mag men niet gebruiken voor staten van vóór WOII, dat is verwarrend. Maleisië is niet hetzelfde als Malakka en Tanzania is niet hetzelfde land als Tanganyika. Namen uit de kaart staan soms anders gespeld in de tekst (Manila Bay i.p.v. Mamala Bay in Hawaii, Baik i.p.v. Biak). Het mandaatgebied New Guinea wordt vertaald met het Australische deel van Nieuw Guinea (p. 228) terwijl er alleen de vroegere Duitse kolonie mee wordt bedoeld. Maar de namen op de kaart zijn goed aan de Nederlandse spellingstraditie aangepast.

De vreugde om zoveel detailkaarten van acties in de Tweede Wereldoorlog bij elkaar te hebben wordt iets getemperd door de niet optimale leesbaarheid van de kaarten: er had beter gegeneraliseerd kunnen worden en het schrift is vaak te klein, althans voor deze oudere reviewer. Bovendien hadden de vertalers de Engelse kartografen moeten vertellen dat de letters i en j in het Nederlands als ‘lange ij’ aan elkaar worden geschreven, anders krijg je een zot woordbeeld.

Er staat een veelheid van rivieren op de kaarten die contraproductief is bij de oriëntatie; in de tekst vermelde plaatsen staan niet altijd op de kaart. De praktijk om landennamen onderkast te zetten als het koloniën zijn en onafhankelijke gebieden met hoofdletters aan te geven is prima, maar dan moet men niet op latere zelfstandigheid anticiperen. Vóór in het boek is een algemene legenda opgenomen, waar op sommige grootschalige kaarten nog symbolen aan worden toegevoegd. De belligerenten zijn kleurgecodeerd: de troepenbewegingen weergevende pijlen zijn rood voor de Geallieerden, groen voor de Duitsers en geeloranje voor de Japanners. Luchtacties zijn van zee-acties onderscheiden door schaduwlijntjes onder de pijlen te tekenen, een inventieve oplossing die ik nog niet kende. Van een aantal situaties zijn instructieve panoramakaarten vervaardigd, zoals van de Duitse aanval op Kreta, de Japanse aanval op Hawaii, Stalingrad, Monte Cassino, Normandië en straat Surigao in de Filippijnen. De vele foto’s voegen duidelijk een dimensie toe aan de atlas omdat ze toch een idee geven van het oorlogsbedrijf en haar verschrikkingen, de hoofdspelers en omstandigheden.

Het eindoordeel is: geweldig dat deze rijkdom aan materiaal zo goed (en goedkoop) voor de Nederlandstalige markt toegankelijk is gemaakt, maar jammer dat er niet nog één correctieslag overheen is gegaan en er geen groter corps voor de namen op de kaarten is gebruikt.

Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog

Uitgave Nationaal Comité 4 en 5 mei en Noordhoff Atlasproducties. Formaat 34×34 cm, met 136 kaarten, 140 foto’s, 7 diagrammen en een tiental andersoortige afbeeldingen, 27 pagina’s register (plaatsnamen, thema;s en personen). Redactie: Bettie Jongejan en Peter Vroege, eindredactie: Eelco Beukers, voorwoord: Gerdi Verbeet.

Kartografisch ontwerp Noordhoff Atlasproducties. ISBN 9789001122515. Prijs € 39.95. Van al de 78 onderdelen waarin de atlas van de Swanstons WOII verdeelt, komen er maar een twintigtal aan de orde in deze Bosatlas. Wat in de Bosatlas wél en bij de Swanstons niet voorkomt zijn: de Duitse inval in Nederland, de slag om de Schelde (1944), de Nederlandse bevrijding en de herovering van Indonesië (1945). De voor Nederland belangrijkste internationale aspecten van WOII, zoals het begin met de inval in Polen, de slag om Engeland, de oorlog in Azië, de strijd in Noord Afrika met el-Alamein, de slag om Stalingrad en de invasie in Normandië worden wel in de Bosatlas behandeld, maar de aandacht is hier toch veel minder op de militaire gevechtshandelingen gericht dan op de consequenties voor de burgerij, met als voornaamste issue het verlies van vrijheid. De Bosatlas is in 10 delen verdeeld, waarvan slechts twee (‘Oorlog op wereldschaal’ en ‘Einde van de Tweede Wereldoorlog’) vergelijkbaar zijn met het boek van de Swanstons. De andere onderdelen zijn: ‘Botsing van ideologieën’ (democratie versus fascisme en communisme), ‘Einde van de rechtstaat door de bezetting’, ‘Uitsluiting, genocide en terreur’, ‘Herschikking van de wereldkaart na 1945’, ‘Nederland na 1945’, ‘Internationale samenwerking (VN en EU)’, ‘Herdenken en vieren’ (over de zin van de herdenkingen) en ‘Vrijheid wereldwijd?’, waarin de democratische meetlat langs de huidige samenlevingen wordt gelegd.

Elk deel kent gemiddeld 10 hoofdstukjes en elk hoofdstukje bestaat naast teksten en kaarten uit diagrammen, foto’s en een timeline. De tekst is duidelijk en kundig gericht op de hoogste klassen van het voortgezet onderwijs. De kaarten zijn voortreffelijk vormgegeven (alleen bij de kaarten van Stalingrad is het onduidelijk welke kant voor welke kleur staat; de aanleg van de Pakanbaroe-spoorlijn is alleen begrijpelijk wanneer de afvoer van de kolen via de rivier de Siak wordt verduidelijkt). Elk deel wordt besloten door een serie van zes iconische foto’s op groot formaat, daarnaast zijn er nog vijf spreads met iconische objecten uit oorlogstijd (ik miste de knijpkat, maar dat is een persoonlijke oorlogsherinnering).

De helft van de atlas gaat uitgebreid in op de nawerkingen van WOII: het ijzeren gordijn, de dekolonisatie, de koude oorlog, Korea en Vietnam, de vrijheidsstrijd van Indonesië (maar niet de Indonesische acties om Nieuw-Guinea te veroveren) en geeft verder aan hoe de Nederlandse samenleving zich ontwikkelt in de 70 jaar na het beëindigen van WOII, en hoezeer toenemende internationale samenwerking daar een onderdeel van is. Het thema vrijheid krijgt een extra dimensie door de Nederlandse deelname aan internationale vredesacties te belichten (zoals ook Bosnië en Afghanistan). Alleen het hoofdstuk ‘Herdenken en vieren’ past naar mijn mening niet in de Bosatlas-opzet die toch in wezen bestaat uit het leveren en toegankelijk maken van feitelijke ruimtelijke informatie. Het laatste hoofdstuk ‘Vrede en Veiligheid’, laat aan de hand van 30 wereldkaarten (van de legalisering van wiet en euthanasie via armoede, corruptie tot persvrijheid) zien hoe het op het ogenblik met de vrijheid wereldwijd is gesteld: een goede afsluiting. Het is een gedegen product, zoals we dat van Noordhoff gewend zijn.

De Tweede Wereldoorlog in infographics

Door Nicolas Aubin en Vincent Bernard, onder redactie van Jean Lopez. Datadesign door Nicolas Guillerat. Vertaling, redactie en bewerking door bureau RJ&TC. Uitgegeven door Nieuw Amsterdam, 2019. 191 pagina’s. Formaat 29×23,5 cm met 357 kaarten en infographics. ISBN 9789046824948. Prijs € 32,99.

Doel van dit werk is het presenteren van een kwantitatieve analyse van de oorlogvoering, inzichtelijk gemaakt aan de hand van een stortvloed van diagrammen. En men verwacht dat de lezer nieuwe inzichten zal krijgen, waardoor veel van het drama van de oorlog ontkracht wordt: gezien de getalsverhoudingen van aantallen piloten en vliegtuigen heeft Engelands lot in de Battle of Britain nooit aan een zijden draadje gehangen; gezien de beperkte toegang tot economische hulpbronnen was het succes van de asmogendheden geheel afhankelijk van een verrassingsaanval, en was de uitkomst, als die aanval eenmaal tot staan was gebracht, alleen een kwestie van tijd. Bovendien vragen de auteurs meer aandacht voor de belangrijke rol van de Amerikaanse onderzeeërs in de Pacific-oorlog waardoor de grondstoffenvoorziening van Japan ontregeld werd en geven ze aan dat Italië een nauwelijks serieus te nemen deelnemer was aan de oorlog.

De vier hoofdstukken waarover de 53 secties zijn verdeeld, zijn: ‘Het materiële en mense- lijke kader’ (28 pagina’s), ‘Wapens en legers’ (34 pagina’s), ‘Veldtochten en veldslagen’ (68 pagina’s), en ‘Eindoverzicht en tweedeling’ (45 pagina’s). Alleen het derde deel, ‘Veldtochten en veldslagen’ is vergelijkbaar met de atlas van de Swanstons. Het eerste deel begint met de uitzichtloosheid die voor velen het gevolg was van WOI, door inflatie en werkeloosheid, en vervolgens het herstel van de economie door de wapenproductie. Het tweede hoofdstuk geeft aan waar een infanterie-, artillerie- of pantserdivisie nu uit bestaat, wat een marineluchtvaartdienst doet en wat de samenstelling was van de zee- en luchtvloten van de belligerenten. In het derde hoofdstuk is er – logisch – relatief meer aandacht voor de Franse veldtocht in 1940, maar ook veel minder voor de invasie in Normandië (waar de Swanstons 22 pagina’s aan besteden en de Infographics-atlas slechts 4), wellicht omdat Franse strijdkrachten daar nauwelijks een rol in spelen.

Nicolas Guillerat heeft bij de verbeelding van de statistische informatie vooral gebruik gemaakt van de beeldstatistiek, van histogrammen opgebouwd uit figuratieve symbolen, stroomdiagrammen en taartpunten. De symbolen zijn kleurgecodeerd: rood natuurlijk voor de Sovjetunie, donkerblauw voor de Verenigde Staten, lichtblauw voor het Verenigd Koninkrijk, Zwart voor Duitsland, beige voor Japan, groen voor Italië en nu en dan krijgen ook Frankrijk en China een eigen kleur. Zelfs de bladzijden zijn kleurgecodeerd: wanneer het over de oorlog ter zee gaat, zijn de bladzijden blauw, voor de landoorlog beige. Er zijn geen twee diagrammen hetzelfde. Er zitten een aantal zulke complexe bij, dat het te lang duurt voordat men door heeft wat er precies wordt weergegeven, en het is daardoor een werk dat je niet een-twee-drie uitleest, zo intensief moet je op elke pagina studeren hoe de getallen nu weer zijn verbeeld. Bovendien ontbreken een inhoudsopgave en register. Maar er zijn ook veel sublieme grafische oplossingen, zoals de in een slang getekende lange rij krijgsgevangen genomen Duitsers bij Stalingrad, waarvan met tinten is aangegeven hoeveel ervan in de verschillende stadia waarin ze naar een Goelag werden overgebracht, omkwamen (96%). En er zit een mooie pastiche in van Minard’s veldtocht van Napoleon naar Moskou in 1812, nu van de 7e Duitse pantserdivisie die in 1941 ongeveer dezelfde route volgde. Verbindend element tussen al die grafieken en diagrammen zijn de op een identieke wijze gestileerde kaarten (waaraan de geografische precisie wordt opgeofferd) met hun golfstructuur voor de zee, en verder de portretten van de militaire bevelhebbers en de zwarte silhouetten van de bij de oorlog behorende hardware.

Niet alle infographics geven de situatie optimaal weer: bij die van de productie van strategische grondstoffen krijgen de producten van Britse en Franse koloniën bijvoorbeeld wél dezelfde kleur als het moederland, maar die van andere Europese koloniale machten niet, waardoor bijvoorbeeld het belang van Katanga en Nederlands Indië voor de Geallieerden onderbelicht wordt. Maar van de drie besproken werken is deze laatste wel de meest bijzondere.

Afbeelding voor Ferjan Ormeling

Ferjan Ormeling

Ferjan Ormeling is redacteur van Geo-Info.

Volledige biografie

Blijf je op de hoogte?

Ben je werkzaam in de geosector of in een aanpalend vakgebied? Of ben je gewoonweg geïnteresseerd in het geo-vakgebied?

Schrijf je nu in voor de GIN nieuwsbrief.

Zo blijf je op de hoogte van alle ontwikkelingen binnen de geo informatie wereld.