Ga door naar hoofdcontent
LiteratuurZelfs het schutblad is mooi

Zelfs het schutblad is mooi

Atlas van de IJssel
CategorieAtlas bespreking
Datum18/06/2021
Auteurs
Tjirk van der Ziel, Albert Corporaal
Afbeelding voor Zelfs het schutblad is mooi

Begin maart van dit jaar kreeg ik via-via te horen dat er een Atlas van de IJssel was verschenen. Onder normale omstandigheden wordt daaraan in de regionale pers veel aandacht besteed, maar in deze malle tijd, waarin publieke boekpresentaties even niet tot de mogelijkheden behoren, moet je het soms van de tamtam hebben.

Mooi staaltje vormgeving

Om maar gelijk met de deur in huis te vallen: uitgever en auteurs zijn erin geslaagd een boek uit te geven dat van ongekende schoonheid is: een mooie balans tussen zeer fraai beeldmateriaal, ondersteunende teksten en prachtig transparante opmaak. Laat ik die complimenten alvast geven: zelden zien we een boek – een atlas in dit geval – waaraan zoveel aandacht is gegeven aan vormgeving en leesbaarheid.

Reis door de tijd

Het boek geeft een weldadige overvloed aan informatie over een van de mooiste rivieren van Nederland: de IJssel. De inhoudsopgave geeft de opbouw fraai weer: naast een aantal algemene thema’s (verzanding, meanders, overstromingen, weteringen en dijken) wordt de lezer in een reis door de tijd meegenomen vanaf de IJsselmond bij Westervoort tot aan de IJsseldelta bij Kampen. Laat ik nu altijd gedacht hebben dat de monding van de rivier de uitlaat is… Waterbouwkundige werken Fascinerend zijn de beschrijvingen van de waterbouwkundige werken die al sinds de vijftiende eeuw hebben plaatsgevonden en avant-la-lettre ‘ruimte voor de rivier’ creëerden. De verklarende teksten zijn in een compacte verteltrant weergegeven. In een paar zinnen wordt de wordingsgeschiedenis (militair, economisch, agrarisch en sociaal) van deze werken weergegeven. Het overkwam mij meermalen dat ik bij de afbeeldingen hierbij ging ‘swipen’ en ‘inzoomen’ op het papier Zelfs het schutblad is mooi Atlas van de IJssel om meer te weten te komen over de ligging van het afgebeelde: hoe zou de wereld er nu uitzien op die plek? (Veel van het gebruikte kaartmateriaal is overigens ook digitaal beschikbaar. Met behulp van de achter in de atlas opgenomen ‘verantwoording beeldmateriaal’ kan de reis stroomafwaarts nog uren worden verlengd.) Soms ook om het figuratieve kaartmateriaal (veelal voorzien van de opmerking: ‘niet geschaald’) en de handmatig aangebrachte beschrijvingen leesbaar te maken.

Landclaims

Fraai zijn de verhalen over landclaims: wat zal dat in veel gevallen een getouwtrek zijn geweest, omdat de beschrijvingen van geclaimde eigendommen ten gevolge van aanlanding en afslag moeilijk in absolute zin waren vast te leggen in een standaard referentiesysteem. Overigens was de rol van landmeters in die tijd naast registratief ook veelal planvormend. De landmeters Nicolaas van Geelkerck en Frederik Beijerink maakten ook civieltechnische plannen. Voor verdedigingswerken, of om het altijd op de loer liggende gevaar van het water te kunnen beheersen en in goede banen te leiden. Veel van de door hen opgetekende situaties zijn op messcherpe wijze afgebeeld, de schatkamer van oud kaartmateriaal over de IJssel is hierbij flink opengetrokken.

Belang van goed kaartmateriaal

Goed kaartmateriaal – en daar staat dit boek vol mee – is in de loop van de eeuwen van groot belang gebleken bij het rationele waterbeheer van deze rivier. Dat daarbij ook de naastgelegen landerijen metamorfoses hebben ondergaan, komt op een aansprekende wijze tot leven in deze atlas. Veel van het gebruikte kaartmateriaal dateert uit de late middeleeuwen, met een piek zo rond de zestiende eeuw. Ook vanuit latere jaren is de atlas ruim voorzien van prachtig kaartmateriaal. Bijzonder fraai is ook het gebruik van recenter kaartmateriaal van de Topografische Dienst en de prachtige obliek dronevluchtfoto’s waarmee het boek vol staat. De gehele wordingsgeschiedenis is rijk geïllustreerd met kleurrijke kaarten op verschillende schaalniveaus, afgewisseld door hedendaagse luchtfoto’s.

Wat bij de meeste atlassen al aardig lukt, is bij deze atlas ronduit geslaagd: dromend kunnen bladeren door al het prachtige kaart- en beeldmateriaal

De rivier als personage

Moeiteloos kan de lezer uren verdwalen in deze atlas. Verhalen en vooral beelden zetten de tijd even stil: recreatieve verstilling zoals je deze ook van de rivier zelf mag verwachten. Af en toe wordt de rivier zelfs wat persoonlijke eigenschappen aangemeten: dat zij al meanderend soms van twee walletjes eet. Ronduit grappig en actueel is de afbeelding van het schilderij van Salomon van Ruysdael op p. 91. Hier zien we een boot met de driekleur op de kop. Blauw, wit en rood.

Zoektocht naar balans

Wanneer je dan na een urenlange reis bij het naschrift bent aanbeland, ‘De IJssel in de eenentwintigste eeuw’, dan valt op dat het in de gehele wordingsgeschiedenis van deze rivier steeds een zoektocht is geweest naar een geschikte balans. Naast de eeuwenlange strijd tegen de grilligheid van deze rivier is er ruim aandacht geschonken aan de steeds wisselende en soms tegenstrijdige economische, landschappelijke en ecologische belangen van aanwonenden, beheerders, recreanten en gebruikers. Zeker de komende decennia zullen er nieuwe vraagstukken op ons afkomen, waardoor de balans opnieuw zal moeten worden afgesteld. Wat gaat bijvoorbeeld de invloed zijn van de klimaatveranderingen die nu al zichtbare sporen trekt?

Vier uur lees- en reisplezier

Wat bij de meeste atlassen al aardig lukt, is bij deze atlas ronduit geslaagd: dromend kunnen bladeren door al het prachtige kaart- en beeldmateriaal. Je bent al gauw meer dan vier uur onderweg. Dat is ca. € 7,50 per uur, waarbij je later uiteraard nog eens opnieuw op reis kunt! Een zeer schappelijke prijs voor deze fraai vormgegeven atlas. Een aanrader!

Voor wie na het lezen nog meer wil horen: op de omslag verwijst een sticker naar de podcast IJsselverhalen van rivierenliefhebber Wim Eikelboom. Hierin raak je opnieuw gefascineerd door de verhalen over deze rivier en de rol die zij speelt in de tijd.

Atlas van de IJssel

Auteurs: Tjirk van der Ziel en Albert Corporaal Foto’s: Joop van Putten Uitgeverij: WBOOKS (2021) Pagina’s: 216 (24,5 x 31 cm) Prijs: € 29,95 ISBN: 9789462583894

Afbeelding voor Roelof Keppel

Roelof Keppel

Volledige biografie

Blijf je op de hoogte?

Ben je werkzaam in de geosector of in een aanpalend vakgebied? Of ben je gewoonweg geïnteresseerd in het geo-vakgebied?

Schrijf je nu in voor de GIN nieuwsbrief.

Zo blijf je op de hoogte van alle ontwikkelingen binnen de geo informatie wereld.